________________
• ૧૨૪.
પ્રબુદ્ધ જીવન
તા. ૧-૧૧-૫૮ લાગી, ટૅલ સ્ટેશન આવ્યું, જ્યાં રાણીખેત-પ્રવેશને અમુક કર અમારી અમે ચૌપટિયા આવવા માટે જે બસમાં આવેલા તે ત્યાંથી પાસેથી ઉઘરાવવામાં આવ્યું. સાડા બારેક વાગે અમે રાણીખેત પહોંચ્યા. અડધેએક માઇલ જઇને વીસેક મીનીટમાં પાછી કરવાની હતી. રાણી ખેત
એજ બસમાં પાછા ફરીએ તે અહિ જોવાય શું અને ફરાય શું? બસ જ્યાં ઉભી રહે છે તેની બાજુએ જ બજાર હતી. અમને એમ કહેવામાં આવ્યું કે ત્યાંથી કેડીના માર્ગે જઈએ તે બજારમાં થોડે આગળ ચાલતાં સામસામી બે નાની હોટલે છે. ત્રણેક માઈલ ચાલતાં રાણીખેત પહોંચી જવાય છે સાંજને વખત એકનું નામ વ્યુ હોટેલ; બીજાનું નામ હિમાલય હોટલ. અમને હ; ઘડિયાળમાં સવા ચાર વાગ્યા હતા. અજવાળું છતાં રાણીખેત હિમાલય હોટેલમાં રહેવાની સગવડ મળી શકી. એટલે ત્યાં ઉતારે પહોંચવામાં વાંધો નહિ આવે એમ ધારીને બસથી પાછા ફરવાને કર્યો. આ હોટેલ બહુ સાધારણ અને ઓછી સગવડ વાળી હતી. વિચાર માંડી વાળ્ય. બધે ફરતાં અને જોતાં પાંચેક વાગ્યા. અહિંથી એક માળ ઉપર આગળ પાછળ ઓરડીઓની હાર હતી. અમે ત્રણ પણ દૂર દૂર સુધી નજર જતી હતી અને નાના મોટા પવેની ઓરડી ભાડે રાખી, અને સામાન મૂકીને ગોઠવાયા; સ્વસ્થ થયા. પરંપરા અને તે ઉપરની લીલી હરિયાળી અને વૃક્ષેની હારમાળા આ હોટેલમાં રહેવાનું ભાડું જુદું; ખાવાનું જુદું. ઠીક પડે તે આંખોનું અનુપમ રંજન કરતી હતી. ચૌપટિયા ગાર્ડન્સથી આગળ બીજે પણ ખાઈ શકો. એારડીનું ભાડું નાની મોટી એરડી પ્રમાણે ચાલતાં આ વિષયને લગતી સરકારી લેબોરેટરી આવી. અહિં ત્રણથી પાંચ રૂપિયા સુધી હતું. એક ઓરડીમાં બે થી ત્રણ ઝાડપાનને કેરી ખાનારી કેવી જીવાત થાય છે અને તેને કેમ જણું રહી શકે. અહિં બધી વ્યવસ્થા કામચલાઉ જેવી હતી. અટકાવવી, કેમ નાબુદ કરવી તેને લગતા તેમજ જુદા જુદા ફળની અમારે અહિં બે ત્રણ દિવસ જ રહેવાનું હોઇને અમને બહુ અગ- જાતને વિકસાવવાને લગતા અનેક પ્રયેગે થતા રહે છે અને તેનાં વા જેવું ન લાગ્યું.
પરિણામે જે રીધે થાય છે તેની દેશભરમાં જાહેરાત કરવામાં રાણીબતનું નામ વર્ષોથી સાંભળતો આવેલ. તે વિષે કંઈ આવે છે. તે જોઇને અમે આગળ ચાલ્યા. અને કેડીએ કેડીએ સમયથી મનમાં કૌતુક હતું. એ સ્થળમાં આજે આમ આવવાનું નીચે ઉતરવા લાગ્યા. આ કેડી ગીચ જંગલમાંથી પસાર થતી બનતાં મન ખૂબ આનંદમાં હતુંજેને શહેરની સગવડ જોઈતી હતી. મોટા દેવદાર તેમજ એકનાં ઝાડ જ્યાં ત્યાં નજરે પડતાં હતાં. હોય અને સાથે પૂરી શાન્તિ અને એકાન્ત જોઇતી હોય તેના માટે પણ મેટા ભાગે તે ચીડનાં પ્લેન્ટેશન્સ જોવામાં આવતાં હતાં. રાણીખેત આદર્શ સ્થળ છે. ૧૮૬૮ માં રાણીખેતને હિંદી સૈન્યના ચીડના દરેક વૃક્ષના થડમાં છિદ્ર પાડીને તેમાંથી ઝરત ચીકણા , અમુક વિભાગનું મથક બનાવવામાં આવ્યું. ત્યારથી રાણીખેત રસ ઝીલવા માટે નાને સરખે માટીને પ્યાલે બાંધવામાં આવે
મહત્વ વધતું જ રહ્યું છે. રાણીખેત સમુદ્ર સપાટીથી ૬૦૦૦ ફીટ ની છે. આ રસ તે રેઝીન છે અને તેમાંથી મોટા પ્રમાણમાં ટરપેન્ટાઈન ઉંચાઈ ઉપર આવેલું છે. પર્વતના ઉપરના ભાગમાં સારા વિસ્તારમાં પેદા કરવામાં આવે છે. આવા એકાન્ત, શાન્ત, ગીચ જંગલમાંથી પથરાયેલું રાણીખેત એક સુન્દર ગિરિનગર છે. અહિં ઘણી મોટી પસાર થવું, દેઢ બે કલાક સુધી કેડીએ કેડીએ ચાલ્યા જ કરવું જગ્યા લશ્કરની છાવણીએ રોકેલી છે. રાણીખેત બે વિભાગમાં એ અમારા માટે અવન અને એમ છતાં અતિમધુર અનુભવ વહેંચાયેલું છે. એક વિભાગ જેને આપણે દેશી લતે કહીએ તે છે. હતે. સૂર્ય આથમણી દિશાએ નીચે જઈ રહ્યો હતો અને તેને અહિં મેટી લાંબી બજાર છે અને સામાન્ય લોકોને ગીચ વસવાટ મંદ મંદ પ્રકાશ આખા પ્રદેશને કઈ જુદી જ સૌમ્યતા અર્પણ છે. બીજે કેન્ટોનમેન્ટ વિભાગ જ્યાં અંગ્રેજી હોટેલ, સીનેમા, મોટી કરી રહ્યો હતો. પવનની લહરિએ પણ વહ્યા જ કરતી હતી અને મેટી શો અને નાના મોટા અનેક બંગલાઓ આવેલા છે. આ વનપ્રદેશને મુખરિત બનાવતી હતી. વાયુલહરિને આ સરસર કરતે વિભાગ ભારે સ્વચ્છ, સુબ્રડ અને રેણુકદાર છે, પણ બજારથી મમૅર આવાજ સમુદ્રના દૂરથી આવતા મર્મર આવાજને બહુ જ દેઢ બે માઈલ દૂર છે. વચ્ચે લશ્કરી પડાવ છે. બજારની નીચેના મળતું હતું અને તેથી રખેને નજીકમાં દરિયો તે નથીને એવી ભાગમાં થોડેક દૂર દુલીનેતના નામથી ઓળખાતી જગ્યા છે. અહિં બ્રાનિત કરાવતા હતા. અમારી મંડળીમાં એ બાજુના ખાદીરમત ગમત તથા ગે તેમજ લશ્કરી કવાયત માટે ઘણું મોટું કાર્યો કર્તા બીજા પણ બે ભાઈઓ હતા. કંઇ કંઇ વિષય ઉપર મેદાન છે. આ પ્રદેશ વિપુલ વનરાજિથી છવાયેલો છે..
વાત કરતાં, અમે માર્ગ વટાબે જતા હતા. આમ કેટલુંય ચાલ્યા ચૌપટિયા ગાર્ડન્સ
છતાં કેડીને અન્ત ન આવે અને રાણીખેત દેખાય નહિ. અમે અહિં અમે ૨૨ મી તારીખની બપોરે આવ્યા. હોટલમાં ભૂલા તે નથી પડયા ને એમ પણ મનમાં વિચાર આવી ગયે. પણ ભોજન કર્યું', આરામ કર્યો. સાંજના બજારમાં તેમ જ કૌસાની પવૅત માર્ગો અને તે પણું અજાણ્યા માર્ગે ધારીએ એ કરતાં જવાની સડક ઉપર કેટલેક દૂર સુધી ફરીને પાછા આવ્યા. બીજા હંમેશા લાંબા લાગે છે. અને તેનાં માઇલો બતાવવામાં આવે છે દિવસે ત્રણ-ચાર માઈલ દૂર એજ સડક ઉપર કાલકા નામનું ગામ તે પણ ઘણી વાર બરાબર હોતા નથી. કહેવામાં આવે ત્રણ છે ત્યાં સુધી ફરી આવ્યા. બપોરે અમે જ્યાં ઉતર્યા હતા ત્યાંથી માઈલ અને નીકળી પડે ચાર કે પાંચ માઈલ. આખરે અમે ખૂબ પાંચેક માઈલ દૂર ચૌપટિયા નામનું ૬૮૪૦ ફીટ ઉંચે આવેલું, નીચાણના ભાગ ઉપર આવ્યા અને સામે ઉંચે રાણીખેતનાં દર્શન
એક રમણીય સ્થળ છે. અમે ત્યાં બસમાં બેસીને ગયા. બસ થયાં. સૂર્ય અમારી રજા લઈ લીધી હતી. સંધ્યા ટાણે જ્યારે કેન્ટોનમેન્ટના માર્ગે પસાર થાય છે, તેથી કેન્ટોનમેન્ટની રેણકના અજવાળાને હટાવીને અંધકાર પિતાનું સામ્રાજ્ય જમાવવાની તૈયારી
ઉડતી નજરે કાંઈક ખ્યાલ આવેલ. ચૌપટિયામાં એક મોટે સરકારી કરી રહ્યો હતો ત્યારે અમે રાણીખેતની ભાગોળે પહોંચ્યા. આ : બગીચો છે અને ત્યાં તરેહ તરેહનાં ફળઝાડ ઉગાડવામાં આવે છે ચૌપટિયાથી રાણીખેત સુધી કેડી ઉપરને પગપાળા પ્રવાસ જાણે કે
અને સફરજન, પ્લમ્સ, અખરોટ, મુસંબી, નાસપાતી, પેર વગેરે દેઢ બે કલાક સુધી કોઈ એક મહાકાવ્ય માણ્યું ન હોય એવી ફળ કેમ વધારે દળદાર બને અને તેની જુદી જુદી જાતે કેમ મીઠી છાપ મારા મન ઉપર મૂકી ગયે, મનમાં એ વખતે એમ પિદા થાય તેને લગતા પ્રયોગો કરવામાં આવે છે. બગીચાના માળી- થયા કરતું કે આવા ઉન્નત પ્રદેશમાં, આવા ગીચ જંગલમાં, એએ અમને આ બધું દેખાયું અને સમજાવવા પ્રયત્ન કર્યો. પોતાના જ ચિન્તનમાં ડુબેલા રહીને, ન કઈ બોલાવે કે ચલાવે પણ આ વિષય અમારી સમજણની બહારને હાઈને અમે બહુ એ રીતે આથમતા કે ઉગતા સૂર્યના આછા પ્રકાશમાં અથવા તે થોડું ગ્રહણ કરી શકયા, એમ છતાં આવડો મોટો બગીચે, તેમાં આકાશમાં આરૂઢ થયેલા ચંદ્રની ધવલ રોશનીમાં યથેચ્છપણે ચાલ્યા જ તરેહ તરેહનાં ફળશે અને તેમાં કેટલાંક એવાં કે જે આપણે કરવાનું હોય તે કેવી મજા આવે ? આમ ચૌપટિયા બા જુના પરિપહેલાં કદિ જોયા પણ ન હોય--આ બધું જોઈને મન આનંદિત બન્યું. ભ્રમણના કારણે રાણીખેત અમારું આવવું સફળ થયું એમ લાગ્યું.
[,