Prabuddha Jivan - Prabuddha Jain 1942 Year 03 Ank 17 to 24

SR No.: 525927
Original Sutra Author: N/A
Author: Manilal Mokamchand Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1942
Total Pages: 76
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 7 MB

Page 61

પ્રમુખ જૈન
તા. ૧-૪-૪૨
બાળ કેળવણીમાં પણુ બાળકોનાં મન પર પ્રથમથી એ વાત સવી જોઇએ કે મહેનત વગર કશું એની મેળે મળતુ નથી. સ્વાવલખન અને પરસ્પરાવલઅન એજ (નષ્પાપ જીવનનું વ્યાકરણ છે. જે કાંઇ લઇએ એની કિંમત એ યા ખીજી રીતે તરત આપતા હું તે જ આપણું જીવન શુદ્ધ અને સમૃદ્ધ થવાનું છે. તેમ ન હું તે આપણું ચારિત્ર્ય અથવા સત્વ જેને જુના લોકો ‘ સત * કતા હતા તે ક્ષીણુ થવાનું છે, સામાજિક ઋણ ન રહેવુ, દરેક જાતનું ઋણ વખતસર અદા કરવું એ ધર્મ હું જુનુ નામ છે યધર્મ. એ યધર્મનું જે પાલન કરે જ સાચા નાગરિક. એ યજ્ઞ દ્વારા શારીરિક, માનસિક, નૈતિક અને આધ્યાત્મિક બધી જ કેળવણી ખીલવી શકાય છે.
*
આ બધી વસ્તુ સમજી શકશે એમ નથી માની લીધેલું, પણ જો શિક્ષક ત૭ ગયા હોય અને એમનાં જીવનમાં આ વાત પર માતા જાળકેળવણીમાં એ કઇ રીતે દાખલ કરવી એ તેમને ની મેળે સૂઝશે,
સાદાઇ એ અહિંસક કેળવણીનું એક અપરિહાર્ય લક્ષણ છે. અહિંસા કહે છે કે નાની નાની સરસ રીતે ચાલતી અનેક સંસ્થાએ ચલાવે. એક મેોટી સંસ્થા ચલાવી એમાં યાંત્રિકતા ન આણો. કાઇ મધ્યવર્તી સંસ્થા ભલે આખા દેશને પ્રેરણા આપે, પણ ખાળમદિશ તે એ કે ત્રણ શિક્ષાવાળાં જ હોવાં જોઈએ. આપણા આદર્શ પ્રમાણેનુ ખાળમદિર વ્યવસ્થિત કૌટુંબિક જીવનનું પ્રતીક અને સામાજિક જીવનની પૂર્વતૈયારી જેવુ હોવું જોઇએ. એટલે કે સાર્વભૌમ પ્રેરણા સાથે વ્યકિતગત સ્વાતંત્ર્ય અને deeentralisation એ જ આવી કેળવણીને આત્મા હોવા જોઇએ. આપણે જાણવુ જોઇએ કે આપણે સત્યના સેવક છીએ, સત્તાના નહિ. સત્ય વરસાદ જેવુ બધે ટીપાં ટીપાં પહોંચાડી દે છે, જ્યારે સત્તા રેલસ કટની પેઠે સામે જે આવે તેને તાણીને લઇ જાય છે. રેતનું ધાવાળુ શક્તિનું પ્રતીક છે, પણ જમીનમાં કસ રહેવા દેતા નથી.
જે ઉત્સાહથી અને નિષ્ઠાથી જુના ધાર્મિક ધર્મપ્રચાર કરતા અને વિધિનિષેધ વ્રત ઉત્સવ આદિ અનેક ઉપાયોથી ધાર્મિક જીવન કેળવતા, તે જ ઉત્સાહ અને નિષ્ઠાથી કેળવણીને સ ંદેશા આખા દેશમાં ફેલાવે જોઇએ, અને ઉછરતી પેઢીને અહિંસક સમાજની સ્થાપના માટે તૈયાર કરવી જોઇએ.
કાકા કાલેલકર,
સ્ત્રીપુરૂષ સંબંધ
( પૃષ્ટ ૨૧૯ થી ચાલુ )
આજે સમાજમાં નથી જોઇ શકતા. સ્ત્રી અને પુરૂષ એક બીજાની સાથે આવે કે કઇક અટિત પરિણામ આવે જ. એવી કલ્પના સાર્વત્રિક છે. અગ્નિની પડખે માખણ મૂકાય કે દારૂખાનામાં અગ્નિની ચીનગારી મૂકાય તે જેવું પરિણામ આવે તેવુ જ પરિણામ સ્ત્રી પુરૂષના પાસે આવવાથી આવે છે એવી કલ્પના રૂઢ થઈ. આ કલ્પનાનો પ્રતિધ્વનિ મહાન આદર્શ સાથે સ્થપાયેલા ધર્મગ્રંથોમાં પણ જોવામાં આવે છે. સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના સન્યાસીને સ્ત્રીનુ દર્શન કરવાની પણ મનાય છે. એ વાત જાણીતી છે. સ્ત્રીજાતિથી હંમેશને માટે બચવાના હેતુથી નાનપણથીજ બાળકને સાધુત્વની દીક્ષા આપવાના રિવાજ પણ જણાય છે.
પણ આ બધી સાવચેતી અને રક્ષણ હેાવા છતાં સમાજમાં અનાચાર ઘટયા નથી અને સ્ત્રી પુરૂષ સંબંધમાં જે ભયનુ વાતાવર છે તે પણ ઓછું થયું નથી. શું કુદરતની ચેાજના એવી
૨૨૧
હશે કે સ્ત્રી અને પુરૂષ હ ંમેશાં એક ખીજાથી ડરતા જ રહે એમ બનવું અસંભવ છે. એવુ હાત તા એક બીજા પ્રત્યે જે કુદરતી આકાણુ છે તે કદી હાત જ નહી. પુરૂષ એટલે વાધ અને સ્ત્રી એટલે બકરી એવા જ સબંધ કુદરતે સર્જ્યો હાત તા આકર્ષણનુ` સ્થાન જ નહેાત, પણ સાચી વાત તે એ છે કે આખી પ્રાણી સૃષ્ટિના આધાર જ સ્ત્રીપુરૂષના આકષઁણુમાં રહેલા છે.
આ કુદરતી આકષઁણુ જ સામાજીક અનર્થનું મૂળ છે, એમ માની તે આકર્ષણને અવકારા જ ન મળે એવી પરિસ્થિતિ સમાજે પેદા કરી છે. પણ જે ઉપાય આકર્ષણ ધટાડવા માટે યોજવામાં આવે છે, તેનાથી આકર્ષણ ઘટવાને બદલે ઉલટું વધે ' છે અને જે સબંધ સ્વાભાવિક રીતે નથી આવી શકતો તે ચેરીહુપીથી કે છળકપટથી લાવવાના પ્રયત્ન થાય છે. એઝલની પાછળ સંતાઈને કોઇ સ્ત્રી રસ્તામાં ચાલે, તે પુરૂષ વર્ગનું ધ્યાન વધુ ખેચે છે અને પડદા પાછળ કેવુય અલૌકિક સૌ છુપાયું હશે એવી કલ્પનાથી માણસની સ્ત્રીમુખદર્શનની જિજ્ઞાસા ઉલટી વધે છે. સ્ત્રીએ પુરૂષને કે પુરૂષે સ્ત્રીને સ્પર્શ ન જ કરવા જોઇએ, કારણ કે સ્પર્શી માંથી પાપવૃત્તિ જાગે છે, એ અનુભવમાંથી માણુસ એવા તા ભડકી ગયો કે સ્પર્શી માત્ર ત્યાજ્ય છે એવા નિશ્ચય એણે કર્યો અને પરિણામ એ આવ્યું કે સ્ત્રી પુરૂષને પરસ્પર સ્પર્શ થાય ત્યાં તે પાપ ગણાવા લાગ્યું. પણ આથી સ્પર્શની વાસના વધુ ઉગ્ર થઈ અને સ્પર્શ માત્રથી આખા શરીરમાં રામાંચ ખડા થઈ ખેબાકળી દશા થાય એવા અનુભવ આજકાલના નવયુવાને થાય છે. સ્ત્રીના હાથમાંથી પુરૂષ પુસ્તક લેવા જાય અને તે લેતી વખતે સ્હેજ સ્પર્શ થાય તે આખું શરીર રોમાંચિત થઇ જાય એવાં વર્ષાંતે આપણે નવલકથાએમાં વાંચીએ છીએ. અરે, સ્ત્રીના ઉડતા પાલવને સ્પર્શ પણ પુરૂષને પુલકિત બનાવી દે એવા પ્રસંગે પણ આપણે સાંભળીએ છીએ. આ બાબતમાં જે પુરૂષાની સ્થિતિ છે તેજ સ્ત્રીઓની પણ છે. પ્રત્યક્ષ દંપતી જીવનમાં પણુ સ્ત્રીએ પતિનુ નામ ન લેવું, ખીજાના દેખતાં પતિ સાથે વાતચીત ન કરવી, પતિ તરફ જોવું પણ નહિ વગેરે નિયમ સંયમિત જીવન સ્થાપિત કરવા માટે બનાવ્યા છે. પણ આથી સંયમને બદલે પરસ્પર આકર્ષણુ વધે છે. મહારાષ્ટ્રમાં પતિનુ નામ લેવાને ભારે કાર્યક્રમ હાય છે, પતિના નામના ઉચ્ચારપર નિર્બંધ રાખી પતિના નામનું—તેના વ્યકિતત્વનું આકષઁણુ જ આપણે વધારી દીધુ છે,
આ બધા ઉપરથી આપણે જોશું કે સ્ત્રી અને પુરૂષના સબંધ ઉપર જેટલા નિબંધ મૂકવામાં આવ્યા છે, તે બધામાંથી અસયમી વૃત્તિ ધટી છે એમ જોવામાં આવતુ નથી. તે। પછી આ બધા નિર્થી ધા કાઢી નાખવા ? સ્ત્રી પુરૂષના સબંધ અનિર્ભ ધ રાખવા ? પાશ્ચાત્ય સમાજમાંથી આવેલી વિચારપ્રણાલિ દાખલ કરવી ? ગમે ત્યારે ગમે તે પુરૂષ ગમે તે સ્ત્રીને સકારણ યા અકારણુ સ્પર્શ કરે એવી છૂટ રાખવી ? સ્ત્રી પુરૂષ એક ખીજાના શરીર સાથે ગમે તેવી છૂટ લઇ શકે તે ક્ષમ્ય ગણવુ ? વગેરે પ્રશ્નો ઉભા થાય છે. હિંદુસ્તાનમાં પરાપૂર્વથી ચાલી આવેલા રિવાજોવડે સંયમનુ વાતાવરણ ઉભું થતુ નથી, તેથી તે રિવાજોમાં પરિવર્તન કરવું જોઇએ એ વાત સાચી. પણ તેમા અર્થ એ નથી જ કે પાશ્ચાત્ય વિચારસરણીને અનિગલ રીતે આપણા સમાજમાં દાખલ કરવી. શરૂઆતમાં કહ્યું તેમ આપણે એવા માર્ગ શોધવાનો છે કે જેમાંથી સ્ત્રી પુરૂષ સંબંધનુ આરોગ્ય સ્થાપિત થાય. અપૂર્ણ
ગોપાળરાવ કુલકણી
*