Prabuddha Jivan - Prabuddha Jain 1942 Year 03 Ank 17 to 24

SR No.: 525927
Original Sutra Author: N/A
Author: Manilal Mokamchand Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1942
Total Pages: 76
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 7 MB

Page 60

૨૨૦
सच्चस्स आणाए उबढिए मेहाबी मारं तरति । સત્યની આણુમાં રહેનારા બુદ્ધિમાન માનવી મૃત્યુને તરી જાય છે.
પ્રબુધ્દ જૈન
सत्यपूतां वदेद्वाचम्
એપ્રીલ ૧
૧૯૪૨
પ્રબુદ્ધ જૈન તા. ૧-૪-૪૨ મનનપૂર્વક વાગેાળવાનુ જેથી અંતે એ સાહિત્યના રસ જીવનરસ સાથે એકરૂપ થઇ જાય.
પણ ળકેળવણીમાં સાહિત્યને હ ંમેશા ગૌણ સ્થાન જ હેાવું જોઇએ. મુખ્ય વાત ઇન્દ્રિયાના વિકાસની છે. એ બાબતમાં મેડમ માંટેસારીએ ધણું દિશાદર્શન કર્યું છે. ” પાછળ શાસ્ત્રીયતા પણ છે. છતાં મારી દૃષ્ટિએ એ ચં ની ખુવા પદ્ધતિ છે. બાળકેળવણીને અંતે બાળકને વધારે સારી રીતે જીવતા આવડવું જોઇએ એ આદમ છે. પણ એ આદશ સાથે એ પણ વસ્તુ સ્વીકારવી જો જીવન માટેની એ કેળવણી બાળકાને સ્વાભાવિક રીતે જીવતાં ગાળજીવન મારફતે જ મળવી જોઇએ, કેળવણીનાં સાધને પણુ આસપાસના જીવનમાંથી જ ઉપજાવેલાં હાવાં જો વણાકારનું કામ એ સ્વાભાવિક જીવનને ક્રમબધ્ધ કરવ જીવનનાં સાધના જુદાં અને કેળવણીનાં સાધને જુદાં, જીવનની તૈયારી જુદી અને કેળવણીની તૈયારી જુદી એ દ્વૈત કાઇ પણુ સમારાવું ન જોઇએ. તેથી જ ગાંધીજીએ આખા રાષ્ટ્રની કેળવણી માટે સમાજોઉપચેગી ઉદ્યોગ–હુન્નરનુજ વાહન પસ ંદ કર્યું છે. રાષ્ટ્રિય સરકાર મારફતે અપાતી સાર્વત્રિક કેળવણીનો પ્રારંભ સાત વરસ પછી જ થવા જોઇએ એમ અમે નકકી કર્યું છે. બાળકેળવણી સાત વરસ પહેલાનાં નાનાં બાળકો માટે છે. ઉદ્યોગહુન્નરી હુન્નર તરીકે શીખવા જેટલી એમની ઉંમર નથી હાતી એ વાત ખરી છે. બાળકાને તો કેવળ ઇન્દ્રિયોને વિકાસ જ સાધવાના હોય છે. છતાં એ ઇન્દ્રિયવિકાસ સમાજોપયેાગી અને જીવનસ્પર્શી કર્યું મારફતે જ થવા જોઇએ અને એ કર્મો દ્વારા કેવળ ઇન્દ્રિયાના જ નહિ પણ મુખ્યત્વે બુધ્ધિના વિકાસ થવાના છે એ ધ્યાનમાં રાખ્યું હાય તા કેળવણીનું તંત્ર વધારે સફળ થશે.
ખાલસ્વાતંત્ર્યના આત્મા
(ગતાંકથી ચાલુ)
બાળકેળવણીમાં ચિત્રકળા, સંગીત અને રસિકતા ત્રણેને મહત્વનું સ્થાન હેાવુ જોઇએ. સ્ત્રીજાતિ સ્વભાવે જ પ્રિયમંડના હેાઇ આ કેળવણી સ્વાભાવિક રીતે આપી શકે છે. ગાંધીજી તે કરી કરીને કહે છે કે બાળકેળવણીના પ્રારંભ ચિત્રકળાથીજ થવા જોઇએ. અક્ષરજ્ઞાન પાછળથી આવે. ચિત્રકળા ઉપર જો હાથ બરાબર એસી ગયા તે બાળકને હાથે પ્રથમથીજ સારા અક્ષરા નીકળશે. સંગીત પણ પહેલેથી જ શરૂ કરવુ જોઇએ. એક શિક્ષકે મને પૂછ્યું હતુ કે બાળકેળવણીમાં “સંગીત કઇ ઉંમરે શરૂ કરી શકાય ?” મેં કહ્યું”, ‘જે ઉમરે એ રડતા શીખે છે તે ઉભર થીજ તેમને તાલ, સ્વર અને રાગને ખ્યાલ આપી શકાય. તમે શિક્ષકા એ ન જાણેા. પણ દરેક માતાને અનુભવે એની ખબર પડે છે. અક્ષર પહેલાં ચિત્ર અને ભાષા પહેલાં સંગીત એ નિયમ માનસશાસ્ત્રને તેમજ કેળવણીશાસ્ત્રને અભિમત હોવા જોઇએ અને ભાષા ચાપડી મારફતે કેળવવાની વસ્તુ જ નથી. ‘ભાષા’ એ શબ્દ બતાવે છે કે એ ખેલવાની ચીજ છે. શિક્ષકા સ્વચ્છ અને સ્પષ્ટ અવાજે અને છટાદાર રીતે બાળકને વાર્તા કહે, જોડકણાં શિખવે, કથા વાંચી સંભળાવે અને સંવાદે ભજવી બતાવે.' બાળપણમાં સંગીત અને નૃત્ય સાથે સાથે જ ચાલવા જોઇએ અને બન્ને બિલકુલ સાદાં હાવાં જોઇએ. બાળકે દુનિ યામાંથી જેટલા સકારા લેવા આતુર હાય છે, તેટલાંજ પેાતાની અંદર ઉઠતા વિચારા, કલ્પના, ભાવનાઓ અને તર ંગે વ્યકત કરવાને ઉત્સુક હેાય છે. તેથી એમને નૃત્ય, સ’ગીત અને ચિત્ર ભાષા સાથે જ આપવા જોઇએ. બાળકો દસ વરસ સુધી નિરક્ષર રહે તે તે ઇષ્ટ છે એમ મારા ખાસ અભિપ્રાય છે. પણ દસ વરસ સુધી તે ‘વિચિત્ર’ રહે એ કેમ પોષાય ? અક્ષર કાંઢતા ન જાણે તે જો નિરક્ષર તેા ચિત્રા કાઢતા ન જાણે તે વિચિત્ર કહેવાવા જોઇએ].
અને ભાષા કેળવવાની સાથે બાળકોને મિજાજ અથવા સ્વભાવ પણ કળવા જોઇએ અને તેથી બાળકૅા આગળ કેવુ સાહિત્ય આપણે મૂકીએ છીએ એને ખૂબ ઉંડા વિચાર કરવા જોઇએ. આજકાલ એક ધેલછા વધી છે કે બાળકે! આગળ ઢગલાબ`ધ ‘બાળસાહિત્ય ખડકી દેવામાં માબાપે માને છે. સાહિત્ય કેવુ છે એ જોયા તપાસ્યા વગર સરસ છાપેલું છે, બાળકાની કાલી કાલી શૈલીમાં લખ્યું છે અને એની સાથે રમુજી ચિત્રા છે એટલું જોઇને જ બાળસાહિત્ય પસંદ કરવામાં આવે છે. અને પછી બાળકો પણ ભુખ વગરનાં જાનવરા ખીડમાં ચરે તેવી રીતે એ સાહિત્યને આસ્વાદ લે છે. બાળસાહિત્ય થાડુક જ હાય; ઉચ્ચ કોટીનું હાય, પૌષ્ટિક હાય અને સાથે સાથે હળવું હાય. એવુ સાહિત્ય કુતરૂં ખડ ખાય તેમ જરાક જરાક ચાવવાનુ નથી હેતુ, પણ નિશ્ચિતપણે રસથી અને ભક્તિથી વાંચવાનુ હાય છે,
આપણા પૂર્વજોએ કુદરત પાસેથી જાણી લીધુ અને નોંધી રાખ્યું કે યુદ્ધિ: અમાનુલારિîના બુદ્ધિ હંમેશ કર્મીની પાછળ પાછળ આવે છે. જેવાં કર્મો તેવી બુદ્ધિ. કર્માં શુભ હાય અને કૌશલ્યયુક્ત હેય, તે બુદ્ધિમાં પણ શુભત્તિ અને કુશામતા આવવાની જ. માટે કર્યું એજ કેળવણીનું વાહન છે. એ કમ્ પ્રથમથી ઓછેવત્તે અંશે સમાજને ઉપયેગી હાવુ જોઇએ, કાંઇ નહિ તે સામાજિક જીવનનુ પ્રતીક હાવું જોઇએ.
આપણે ત્યાં બાળકેળવણીકારો કેળવણીની ઘણી ચર્ચા કરે છે, પણ એ કેળવણીને અંતિમ આદર્શ શે। એની. ચર્ચા નથી કરતા. તે અહિંસાની દૃષ્ટિએ કેળવણીને વિકાસ કરશે તે તેમને જણાશે કે અહિંસા એ જ કેળવણીને આદર્શ છે અને કેળવણીની પદ્ધતિ પણ એ જ છે.
આ અહિંસાની વાત હું જૈન ધર્મની દૃષ્ટિએ નથી કરતા; યુધ્ધવિધની દૃષ્ટિએ પણ કરતા. હું તેા પ્રધાનપણે કેળવણીના અને જીવનસિધ્ધિના સાધ્ય અને સાધન તરીકે જ અહિંસાના વિચાર કરૂ છુ. એ વસ્તુ જો બરાબર સમજાય તે આખું કેળવણીનું શાસ્ત્ર, અને વનનું શાસ્ત્ર હાથમાં આવશે અને પછી એ રીતે કેળવાયેલી પેઢી યુધ્ધમાત્રને સ્વભાવિકપણે મનુષ્યજીવનમાંથી એકડા કાઢી નાખશે.
આવી આ અહિંસાની કેટલીક વિભૂતિએ આપણે તપાસીએ, ઉદ્યોગિતા, નિરલસજીવન, અખંડ પ્રવૃત્તિ એ અહિંસાનું મુખ્ય લક્ષણ છે. સ્વાવલખન દ્વારા એ પરખાય છે. આપણે તપાસવું જોઇએ કે બાળ કેળવણીને અંતે વિધાયક બુદ્ધિ Constructive intelligence-કેળવાય છે કે વિગ્રહ બુદ્ધિCombative intellegence-કેળવાય છે,