Prabuddha Jivan - Prabuddha Jain 1942 Year 03 Ank 17 to 24

SR No.: 525927
Original Sutra Author: N/A
Author: Manilal Mokamchand Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1942
Total Pages: 76
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 7 MB

Page 55

તા. ૧૫-૩-૪૨
પ્રબુદ્ધ જૈન
૨૧૫
મારા મિત્રે મારી મશ્કરી કરતા, “અરે ભાઈ આ છોકરાને તે
બુદ્ધિનું કામ કરીને જીવનનિર્વાહ કરે છે. આને મજુરનું કામ " શીખવવાને શું અર્થ છે?” પણ હું તે મારી વાત પર મક્કમ રહ્યો. હું તે માનું છું કે આજે તેને જે કામ મળ્યું છે તેનું કારણ એ જ છે કે તેના કોલેજના અભ્યાસને અસલી ફાયદે મેળવવાને તૈયાર હતા. તેના" એવા ધણા સાથીઓ હતા, જેની મગજશકિત પ્રવીણથી પણ તેજસ્વી હતી, પણ તેઓને શારીરિક મહેનતની ટેવ ન હોવાને કારણે ઘણી મુશ્કેલીઓ વેઠવી પડી, જ્યારે પ્રવીણની તાલીમની શરૂઆત હાથના કામથી થઈ હોવાથી તેનું બૌદ્ધિક કાર્ય પણ બધાથી આગળ રહ્યું.
જેમ જેમ પ્રવીણ માટે થતે ગયે, તેમ તેમ તે મને પૂછવા લાગે, “આ ચીજ શું કામ ૨.!” તેના જવાબમાં ફરી તેને જ પૂતે, “ભાઈ, જે કે બતાવ તે શું કામ આવતી હશે ?” અને તેને ખેલી જોવા કહેતે. તે વિચાર કરતો અને જાણી જતો.' . ' રીતે મારી દેખરેખમાં તેણે ઘરના બધા ઓજારા અને યંત્રોને ખેલી જોયાં. હું પણ કોઈ કારીગર નહેાતે તેથી હું પણ પ્રવીણની સાથે સાથે શીખતે.
આજે તે અમારા ઘરમાં અને મેટરમાં એવું કોઈ મશીન નથી જેને પ્રવીણ ઠીક ન કરી શકે ? તેને એવી આદત પડી ગઈ છે કે તે ખૂબ વિચાર કરીને એક એક ડગલું ઉઠાવે છે. જ્યારે કઈ મશીનના ભાગ ખોલે છે ત્યારે એક એક ભાગનું કામ અને તેને બીજા સાથે સંબધું ખૂબ ધ્યાનપૂર્વક જુએ છે. આ રીતે તાલીમ પામવાથી આખી દુનિઆની તરફ તેની મને વૃત્તિ એ પૂછવાની થઈ ગઈ છે કે આ ચીજ કેમ બને છે? શાથી ચાલે છે?”
પ્રવીણુની માતા તથા મેં બન્નેએ એજ કોશિશ કરી કે જ્યાં સુધી તેને “શા માટે એ સરલ પ્રશ્નને સંતોષકારક ઉત્તર ન મળે ત્યાં સુધી તેને શાન્તિ ન થાય. પહેલાં અમે તેને જ પૂછતા “ભલા, તું બતાવ, તને શું સૂઝે છે?” અમારા બન્નેમાંથી કઈને બરાબર જવાબ ન સુઝતા, તે અમે પુસ્તકે યા જાણુધરોની મદદ લેતા હતા. એકવાર એક વસ્તુની ઓળખ આપવા માટે તેની સાથે મોટર સુધારવાના કારખાના સુધી જઈને એક મસ્ત્રીને પૂછવું પડયું હતું.
. પ્રવીણના બાળપણથી જ હું એવી કોશિશ કરતો રહ્યો કે કોઈ પણ સિદ્ધાંત યા વૈજ્ઞાનિક તત્ત્વ તેના મનમાં છબીની જેમ સાફ સાફ ઠસી જાય. એક વખત પ્રવીણે મને પૂછયું, લેઢાના નાના નાના ટુકડા તે પાણીમાં ડૂબી જાય છે, તે લોઢાના. વહાણ કેમ નહિ ડૂબતાં હોય ?’ મેં તેને સમજાવવા બહુજ પ્રયત્ન કર્યો પણ તેના મનમાં સ્પષ્ટ છાપ ન પડી. થોડા દિવસ પછી જ્યારે તે પાણીના ટબમાં વહાણ ચલાવી રહ્યો હતો, ત્યારે મેં પાણીમાં એક ભારે પેપરવેઈટ અને કાચનું વાસણ મુકીને બતાવ્યું કે પેપરવેઈટ ડૂબી ગયું; પણ વાસણ જે તેનાથી પણ ભારે હતું તે ન ડૂબ્યુ. ત્યારે પ્રવીણ બરાબર સ્પષ્ટ રીતે સમજે.. થોડા દિવસ પછી એજ સવાલ મેટા માણસને સરસ રીતે સમજાવતે મેં તેને જે.
તમે કદાચ કહેશે કે આ માટે તે બહુજ સમય અને ધીરજની જરૂર છે. સમયની તે નહિ, પણ ધીરજની જરૂર તે ખરી. બધાં માબાપે પોતાના બાળકોના પ્રશ્નોના જવાબ દેવામાં, તેને શિખામણ આપવામાં અને તેના મનોરંજનને માટે પણ . સમય આપે છે. અમે પણ એટલો જ સમય આપ્યું, પણ માત્ર એટલું જ કર્યું કે રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓમાં આ સમયનો ઉપયોગ કર્યો. જે કાંઇ તે પૂછો તેને માટે તેને એવી રીત બતાવવામાં
આવતી કે તે પોતે જ નવી ચીજની શોધમાં કઈ નવા રસ્તા શોધી કાઢે. બાળપણમાં પ્રત્યેક બાળકમાં એક એવી વૃત્તિ હોય છે કે માબાપ હું પણ ધ્યાન આપે તે ઘણું ખરું કામ બાળક પતે સ્વયંસ્કૃતિથી સર્જી શકે.
પ્રવીણને શીખવતાં શીખવતાં અમે પોતે પણ ઘણી વાતો શીખી લીધી. તેના પ્રશ્નોના જવાબ આપવાને માટે અમાર ઘણી ઘણી નવી વાતોની શોધ કરવી પડી. અમને એક મોટો પાઠ તે. એ મળ્યું કે બાળકોની તાલીમમાં ધીરજ બહુજ જરૂરી છે. જે બાળપણમાં સારી આદત પાડવામાં ન આવે, બાળકને મેગ્ય પ્રવૃત્તિ અને માર્ગદર્શન ન મળે તે બાળક તેફાન પર ચડે છે અને તેફાની વૃત્તિને વાળવામાં બહુજ અધિક સમય અને શકિત આપવાં પડે છે.
પ્રવીણ કાંઈ ખાસ બુદ્ધિમાન નહોતે, બીજા બાળકોનું બાળપણુ જેમ ખેલવા-કૂદવા અને મસ્તી કરવામાં જાય છે તેમ તેનું પણ એમ જ હતું. અમે માત્ર એજ કોશીશ કરી કે તેની સ્વાભાવિક વૃત્તિ જોઈને એવું કામ દેવા લાગ્યા કે જેમાં તેને આનંદ પણ મળે, તાલીમ પણ મળે અને તેના ભાવી જીવનને માટે કાંઈક પુંજી પણ એકઠી થાય. પણ તે એ રીતે કે તેને માલુમ ન પડે કે અમે તેને તાલીમ આપી રહ્યા છીએ. પ્રવીણની સાથે અમારે વર્તાવ એવો હતો કે જે મેટા માણતેની સાથે આપણે રાખીએ છીએ. અમે કોઈ દિવસ તેને સસ્તાં અને નકામાં રમકડાં આપીને તેનું અપમાન નથી કર્યું. અમે એ નિશ્ચય કર્યો હતો કે જ્યાં સુધી બની શકે ત્યાં સુધી પ્રવીણુને બધી ઉપગી વસ્તુઓ જ અપાવવી. જ્યારે તેણે મીસ્ત્રોના ઓજાર માંગ્યા, ત્યારે અમે તેને ઓજારેને સુંદર સેટ લાવી આપ્યું. તેથી તે ઓજારેની કીમત સમજતાં શીખે. અમારા પૈસા સાર્થક થયા.
બીજી સાલ તેણે બહુ તકલીફ વેઠી થોડા પૈસા બચાવ્યા. તેને અમે હાથથી છાપી શકાય તેવું એક પ્રેસ અને થોડાં બીબાં લાવી આપ્યાં. થોડા દિવસ પછી મેં વિચાર કર્યો કે તેને શીખવાનું છે તે શીખી જ રહ્યો છે, પણસાથે સાથે ચેડા પૈસા પણ કમાય તે કેવું મજાનું ? મેં તે વિચાર તેની પાસે મુકો અને કહ્યું “ચાલે, આપણે એક નાનું છાપખાનું ખાલીએ અને આસપાસનું છાપકામ કરી આપીએ.” તેને માટે થોડા વિશેષ પૈસા મારે ખર્ચવા પડયા. અમે આ વેપારમાં ભાગીદાર બન્યા. હંમેશા સાંજે અને રવિવારના દિવસે હું તેને મદદ કરતે :- આ કાર્ય દ્વારા મેં તેને ધીરે ધીરે વ્યાપારમાં મુડી રોકતાં, તેના ઉપયોગ કરતાં, અને તેના લાભાલાભ વગેરે નિયમે શીખવ્યા.
મૂળ વાત તો એ છે કે આપણે સમજી લેવું જોઈએ કે જ્યારથી બાળક બેલવા અને ચાલવા લાગે છે, ત્યારથી તેની ' તાલીમ શરૂ થઈ જાય છે, નહિ કે જ્યારથી તે શાળાએ જવા લાગે છે.
આપણે તેની રમતે, તેના શેખ, તેની વૃત્તિઓ, તેના પ્રશ્નો વગેરેને પૂરેપૂરો ફાયદો ઉઠાવી તેને સર્વતોમુખી વિકાસ સાધવા દ્રષ્ટિ રાખવી જોઈએ.
આપણે એમ સમજવું જોઈએ કે બાળકના મનને વિકાસ એક ગંભીર સાધનાની વસ્તુ છે. ત્યારે જ બાળ માનસ આપણા પ્રયત્નોથી વિકસિત થશે.'
પ્રત્યેક પિતા, પ્રત્યેક માતા, પ્રત્યેક શિક્ષક અને પ્રત્યેક ગૃહપતિ આ રચનાત્મક પ્રવૃત્તિ અને હાથ પગની તાલીમ વિચારશે કે? : (એક અંગ્રેજી લેખ ઉપસ્થી) ફુલચંદ હરિચંદ રાશી.