Prabuddha Jivan - Prabuddha Jain 1942 Year 03 Ank 17 to 24

SR No.: 525927
Original Sutra Author: N/A
Author: Manilal Mokamchand Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1942
Total Pages: 76
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 7 MB

Page 52

૨૧૨
सचस्स आणाए उबट्टिए मेहाबी मारं तरति ।
સત્યની આણુમાં રહેનારા બુદ્ધિમાન માનવી મૃત્યુને તરી જાય છે.
માર્ચ ૧૫
પ્રબુધ્ધ જૈન
सत्यपूतां वदेद्वाचम्
૧૯૪૨
બાલસ્વાતંત્ર્યના આત્મા.
સ્વાતંત્ર્ય, સ્વય’સ્ક્રુતિ અને ઇન્દ્રિયોના વિકાસ, એ તરફ હવે બાળકેળવણીના હીમાયતી ઠીક ઠીક ધ્યાન આપતા થયા છે અને એ બધી રીતે છષ્ટ જ છે. પણ આપણે ભુલી ન જઇએ કે કેળવણીમાં જળવાતું સ્વાતંત્ર્ય એ નિય ંત્રિત (regulated) સ્વાતંત્ર્ય હાય છે, અતંત્ર નથી હતું. બાળકની સ્વયંસ્ક્રુતિ પણ શિક્ષકાએ ઉપજાવેલા વાતાવરણની પ્રેરણાને અનુસરે છે અને એની પાછળ પાછળ જાય છે, જાણે અશ્વમેધ માટે છેડેલા રાજાના ઘેાડે. અને ઇન્દ્રિયાના વિકાસ પણ શિક્ષણશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ ગેઢવેલા અને ક્રમબદ્ધ હેાય છે. આળકેળવણી એ પોતાની મેળે વહેતા પ્રવાહ ખરા, પણ એ નદી નથી, પણ નહેર છે, વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્ય અને સમાજહિત આ એ સાર્વભૌમ જીવનતત્વા વચ્ચેન વિરાધ કાઢી નાખીએ ત્યારે જ બાળકેળવણી હાથ આવશે, જ્યાં સુધી માણસ કેળવાયેલા નથી અને પોતાના જ શત્રુ બની શકે છે, ત્યાં સુધી વ્યકિત અને સમાજ વચ્ચે વિગ્રહ પેદા થવાને અને સ્વાતંત્ર્યને નામે વખતેવખત યુધ્ધો પણ ચાલવાના.
સ્વાતંત્ર્યને હું જરા ખીજી રીતે સમજવા માગું છું. સ્વાતંત્ર્ય એવી વૃત્તિ છે કે જેથી માણસ ન તે। બીજાના દબાણુ તળે આવવા તૈયાર હાય અને ન ખીજાતે પોતાની શેહમાં રાખવા માગે; ન કાનાથી ખીએ, ન કોઈને ખવડાવે; ન લાલચમાં સાઇને કાને ગુલામ બને અને ન કાઇને લાલચને ગુલામ બનાવી એનુ અપમાન કરે. આવી વૃત્તિ કેળવવી એ જ શિક્ષણુશાસ્ત્રનેા એક મહત્વના ઉદ્દેશ હાવા જોઇએ. આવું સ્વાત ંત્ર્ય જ્યાં કેળવાય ત્યાં માણુસની તમામ વૃત્તિએ નીરેગી હશે અને એનામાં સામાજીક સદ્દગુણ્ણાને ઉત્તમ વિકાસ થશે.
પ્રબુદ્ધ જૈન
હવે એ 'તા દીવા જેવુ' સ્પષ્ટ હેવુ જોઈએ કે બાળકામાં સ્વાતંત્ર્ય ખીલવવુ હાય તા કેળવણીની પદ્ધતિ પણ સ્વાત ત્ર્યને પોષક જ હાય. બાળક ઉપર કોઇ પણ જાતના દોર ચલાવીને— એને બધી બાજુએ અંકુશમાં જકડીને-એને સ્વાત’ત્ર્ય માટે લાયક ન જ કરાય. બીક, લાલચ, કે અધિકારવાદના એને પરિચય જ ન થાય એ રીતે આળકાને કેળવવા જેઇએ.
આજ સુધી દુનિયામાં ર:જકિત, ગુરૂભકત અને ભાતપિતા પ્રત્યેની ભકિત હઠપૂર્વક કેળવવાની સંસ્કૃતિ પ્રવર્તેલી છે. હું તા હુ ંમેશ કહેતા આવ્યા છું કે આજ્ઞાપાલન એ બાળકાના કે કાઇના ધર્મ છે જ નહી. તેકરે શેઠને વચન આપ્યું હાય, સીપાઇએ સેનાપતિને વચન આપ્યુ હોય કે ‘હું આજ્ઞાને વશ રહીશ,' તે! તે આજ્ઞાપાલન વચનપાલનના ધર્મ માંથી ઉત્પન્ન થયેલુ હાય છે, સ્વતંત્ર રીતે નહી. માબાપ અને સાચા શિક્ષક બાળકી પ્રત્યે પ્રેમ અને આદર રાખે, એમની ઉત્તમ સેવા કરે એટલે આજ્ઞાપાલન એ બાળકોના સ્વભાવ થઇ જાય છે. મનુષ્યસ્વભાવની અને ખાસ કરીને બાળસ્વભાવની એ સુવાસ છે, એને
તા. ૧૫-૩-૪૨
આપણે ધર્મ બનાવી બગાડી ન નાખીએ. શું મારા મિત્ર મારી વાત ન માને તે હું એના ઉપર ચીડાઇ શકું છું? મારી આજ્ઞા નથી માનતા એમ કહીને કાષ્ઠ મિત્રે પોતાના મિત્ર સાથેના સબંધ તેડ્યા છે?
તે માતપિતા કે શિક્ષક બાળક સેથી આજ્ઞાધારકતાની અપેક્ષા શા માટે રાખે ? એ અજ્ઞાન છે તેથી ? અસહાય અને આશ્રિત છે તેથી ? શિક્ષકા જ્યારે નાના બાળકાને મારે છે અને મેાટા વિદ્યાર્થી આથી ડરીને ચાલે છે, ત્યારે એવા હિચકારા શિક્ષકોને શિક્ષકાની ન્યાતમાં રાખવા કે કેમ એવી શંકા મનનાં ઉત્પન થાય છે. માબાપથી કે શિક્ષકથી ડરીને ચાલનારા બાળકે ગુલામી વ્રુત્તિ કેળવે છે, અસત્ય અને લુચ્ચાઇ કેળવે છે; સ્વાભાવિક સ્વમાન તેઓ જાણતા જ નથી. દરેક પિતાએ પોતાના મનને પૂછ્યુ જોઈએ કે હું ખડખાર કરાના બાપ કહેવડાવું એ શાબે કે ઘેંશ જેવા ગુલામ બાળકાના બાપ કહેવવું એ શોભે ? શિક્ષકો માટે પણ એ જ નિયમ હાવા ..
આપણે અધિકારી થવાને પ્રયત્ન કરીએ છીએ. તેથી જ માબાપ અને શિક્ષક મટી બાળકો ઉપર અમલદારતા દર ચલાવવા માંગીએ છીએ અને બાળકને ખળીઆ સાથે બાથ જ્ ભીડવાનું વ્યવહારી ડહાપણુ શીખવીએ છીએ. બાહ્ય અધિકાર ભોગવવામાં આપણે કેટલા ક્રૂર થઈએ છીએ એ જો શિક્ષક સમજી જશે તે એમને સ્વાત ંત્ર્યનું રહસ્ય સમજાશે અને પછી તેમને અંદરથી ઉગી નીકળતા વાર નહિં લાગે કે અહિંસા એજ સ્વાતંત્ર્યના આત્મા છે. અને તેથી બાળ કેળવણીના પાયામાં અહિંસા હાવી જોઇએ એ વસ્તુ આપણે ભારપૂર્વક આગળ મૂકવી જોઇએ. કેળવણી દરમ્યાન બાળકાની ક્રાઇ પણ જાતની હિંસા ન થાય અને બાળકને પણુ કાઇ પશુ જાતની હિંસાની પ્રેરણા ન મળે એટલું જો આપણે સાંધી શકયા તે કેળવણીના ક્ષેત્રમાં જગ જીત્યા. આટલું કર્યાં મછી સ્વતંત્રતાના અને તેજસ્વિતાના નાખાપા આપવા જ ન પડે. સ્વતંત્રતા કેળવવા માટે કામો દૂધ કરવાપરૢ ન હોવુ જોઇએ, કાઇ લોકેાત્તર બહાદુરી બતાવવાનુ હાય છે એવુ પણ બાળકાને ન લાગવું જોઇએ. સ્વાતંત્ર્યવૃત્તિ શ્વાસોચ્છવાસ જેટલી વભાવિક થવી જોઇએ.
આજની કેળવણીમાં અને આજના ધ્રણાખરા શિક્ષકોમાં અધિકારવાદ હાય છે. એની સાથે ઉચ્ચનીચભાવ પણ હાય છે. એમાંથી જ દંડનીતિ અને હિંસા પરિણમે છે. બાળ કેળવણીમાં અમે સ્વતંત્રતા દાખલ કરી છે એમ કહેનારા શિક્ષા સમાજમાં કેમ વર્તે છે. એ હુ બારીકાઇથી જોઉં છું. જો એ શિક્ષકમાં હું દેર ચલાવવાની વૃત્તિ જોઉં અથવા એથી ઉલટુ નમાલાપણું, દખ્ખુંપણું, ખુશામત અથવા આશ્રિતપણુ જોઉ તે કેળવણીકાર તરીકે એની કિંમત હું ઝાઝી ન કુ. પોતાના બાળકને સ્વાતંત્ર્યની કેળવણી મળે એમ ઈચ્છનારા માધ્યાયો અને સ ંસ્થાના સંચાલકા પોતાના શિક્ષકો પ્રત્યે કેવુ વલણ રાખે છે. એ પણ હું સુક્ષ્મતાથી જોઉં છુ. જો એમનામાં હું દેર, અધિકારલાલસા, જોહુકમી, અનદર અથવા નરી બેદરકારી જોઉ તે! હું અનુમાન કરૂ છુ કે એમને સારા શિક્ષકો મળવાના નથી, ભૂલેચુકે મળે તે એ ટકવાના નથી અને ટકે તે એ શિક્ષકા ઉતરી ગયા વગર રહેવાના નથી.
* ગિની સમાજના રતમહાત્સવ પ્રસંગે શ્રી કાકાસાહેબ કાલેલકરે આપેલું વ્યાખ્યાન,