Page Text
________________
તા. ૧-૪-૪૨
સાચુ' અહુિ સાત્મક જીવન ( પૃષ્ટ ૨૦૨ થી ચાલુ )
ન
અહિંસા સામાન્યતઃ અશકય માની છે. પાતાના પર કાઇએ આક્રમણુ કર્યું" તે તેને પ્રતિકાર ન કરતાં શાંતિથી તેનું પરિણામ લોકાએ સહન કર્યું છે. આ એકલી શારીરિક અહિંસાના પાલનથી પણ લોકોને ઘણા મોટા ફાદો થયા છે. પરંતુ આને અથ એ નથી કે એમના મનને અહિંસા રૂચી છે અથવા અહિંસા એમના જીવનનુ અવિભકત અંગ બની ગઈ છે. મ. ગાંધીજી કહે છે તે પ્રમાણે લેાકેાને અહિંસા ઉપર જીવંત શ્રધ્ધા નથી. લોકાની અહિંસા શૂરવીરાની અહિંસા નહિ પણ કાયરાની અહિંસા છે. હિંસાથી પેતાનુ વધુ અહિત થશે એમ માની લોકાએ અહિંસાનું પાલન કર્યું છે. લેકની આજની અહિંસા એટલે દુર્વ્યળનુ આત્મરક્ષણ કરવાનુ એક શસ્ત્ર છે. એ એમના જીવનનું શાસ્ત્ર બની નથી.
'
પ્રતિપક્ષ બાબતમાં વિચાર, ઉચ્ચાર અને આચારમાં અહિંસાનું પાલન કરી તેનુ મનપરિવર્તન અથવા હૃદયપલટા કરવા એ મ. ગાંધીજીની અહિંસાના હેતુ છે. પરંતુ લોકોએ પ્રતિપક્ષીના મનપરિવર્તન કરતાં તેના પર દક્ષાણુ લાવીને અને શકય તેટલી અડચણ નાંખીને તેને પેાતાનું કહેવું માન્ય કરવાની ફરજ પાડવા માટે જ અહિંસાના મુખ્યતયા ઉપયોગ કર્યો છે,
પ્રમુખ જૈન
૨૦૭
તેને નહિ દુભવે અને વિચારથી તેનુ ખરાબ નહિ અે; તે પણ અજ્ઞાનવશ બનીને તે સમાજના સેકડૅા-હુજારા સ્ત્રી-પુરૂષોને નિચાવી અર્થોપાદન અને અર્થસ પાદન કરશે અને તેના પર પેાતાના જીવનનું ધારણ યા. પોષણ કરશે. આમ કરવાથી તે સંપત્તિ માટે પાંતાના હાથે ભય'કર હિ ંસા કરી રહ્યો છે એમ કહ્યા • વિના નહિ ચાલે.
પ્રતિપક્ષીનું મનપરિવર્તન અથવા હૃદયપલટ કરાવવા માટેની જે ક્રિયા પ્રથમ પાતામાં કરવી જોઇએ તેની સમજ લેાકાને અદ્યાપિ આવી નથી. આજકાલની કાઇ પણ સરકારના હેતુ પ્રસ્થાપિત સમાજરચનાનું રક્ષણ કરવું અને તેને કાયમ રાખવી એ હેાય છે. અર્થાત્ આ સમાજરચનામાં રહેલી હિંસા, અન્યાય, જુલમ, નિચે વણી વગેરે બાબતેનું રક્ષણુ એ આ સરકારના ટેકાથી ધર્મ બને છે. તેથી જે લેકા .આવી સરકારને અહિંસાત્મક વિધ કરવા ઇચ્છે છે, તેમણે સમાજમાં રહેલી હિંસા, અન્યાય, જુલમ અને નિચેાવણીને પ્રત્યક્ષ કે અપ્રત્યક્ષપણે મદ કરવી ન જોઇએ. આને જ મ. ગાંધીજી અહિંસાવાદની આત્મશુદ્ધિ કહે છે. આ આત્મશુદ્ધિ કિવા ચિત્તશુદ્ધિ ઉપર જ મ. ગાંધીજીએ ખુબ ભાર મુકયા છે અને શુદ્ધિના સાધન તરીકે તેમણે લોકા સમક્ષ વિધેયાત્મક કાર્યક્રમ મૂકયા છે. પરંતુ દુવને લીધે લોકોએ મ, ગાંધીજીના આ કથન તરફ ખાસ લક્ષ્ય આપ્યુ નથી. તેથી જ ગત વીસ વર્ષમાં તેમના કાર્યક્રમના જોઇએ તેટલા પુરસ્કાર થઇ શકયા નથી.
પ્રસ્થાપિત સમાજમાંની હિંસાવૃત્તિમાંથી ઉત્પન્ન થનારી વિષમતા આંપણા જીવનમાં કાયમ રાખી સરકારને અહિંસાત્મક વિરોધ કરવાની કલ્પના વ્યર્થ છે. જેવી રીતે વિરેધીએના જીવનમાં રહેલી હિંસા કમી થતાં તેનું સ્થાન અહિંસા લેશે તેવી જ રીતે પ્રચલિત સરકારના વિરોધ અહિંસાત્મક રૂપ ધારણ કરશે. પ્રત્યક્ષ આક્રમણ સામે મનુષ્ય હાથ ઉપાડયા નહિં તેથી એણે અહિંસાપાલન કર્યું' એમ કહેવુ એને અહિંસાની અતિ સ્કુલ કલ્પના કહેવી જોઇએ.
અર્વાચીન સમાજમાં હિંસા વિવિધ રૂપે પ્રસરેલી છે. વિશેષત: ઉત્પાદનના યાંત્રિક સાધનાની આશ્ચર્યજનક વૃદ્ધિ અને સુધારણાને લીધે તે હિંસાએ ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે. આવી સ્થિતિમાં આજે પણ કાષ્ઠ વ્યકિત સ્થુલ સ્વરૂપે વિચાર, આચાર અને ઉચ્ચારમાં સંપૂર્ણ અહિંસક હેાવા છતાં તેના હાથે ભયંકર સામાજીક હિંસા થતી રહેશે. દાખલા તરીકે એકાદ વ્યકિત તેના પર આક્રમણ કરનારના શરીરથી પ્રતિકાર નહિ કરે, વાણીથી
આ પરિસ્થિતિમાં સમાજના જે જુલમ, અન્યાય અને અત્યાચારે છે તેનું મૂળ મુખ્યત્વે જીવનનુ પાષણ કે ધારણ કરવા માટે સ'પત્તિ એકઠી કરવાનાં મનુષ્યે ચેાજેલાં જે અર્થાત્પાદન અને અર્થસંપાદનનાં સાધના અને પધ્ધતિ છે કે જે અતિ હિંસાત્મક છે તેમાં રહેલુ છે. એથી જ જો સમાજમાં આ બાબતે અટકાવવી હાય તે ધનેત્પાદનનાં તથા ધનસપાદનનાં સાધના અને પધ્ધતિ શુધ્ધ અને અહિંસાત્મક થવાં જોઇએ. એટલે પ્રત્યેક વ્યકિતએ પાતાના ચરિતાર્થે ખીજાઓના શ્રમના કાયદા ન ઉઠાવતાં શકય તેટલું પોતાના શ્રમ પર ચલાવતાં શિખવુ જોઇએ.
પ્રત્યેકને પેાતાના ચરિતાર્થ માટેની જરૂરી સાધનસપત્તિ પોતે જ નિર્માણ કરવી એમ કહેવું એટલે માનવજીવન તદ્દન સાદું', દરિદ્રી અને નિરસ ખતી જશે એવા આક્ષેપ આવશે. તેના ઉત્તર એટલા જ કે બીજાના શ્રમને કાયદે! ન ઉઠાવવા એટલે જીવનને જરૂરી સાધનસ પત્તિ નિર્માણ કરવા માટે ખીજાઓને સહકાર ન લેવો એમ નથી. માત્ર આ સહકાર એ સ્વખુશીને સહકાર હાવા જોઇએ, પરિસ્થિતિવશ બળજબરીથી મેળવેલા ન જોઇએ અને એ ઉપરાંત શ્રમફળના સમવિભાગ થાય એવી સમાજરચના ઉભી કરવી જોઇએ.
પરસ્પરના સ્વેચ્છાપૂર્વકના સહકારના પાયાપર સામાજીક જીવન રચાય તે એને સપન્ન થવા પુષ્કળ જગ્યા છે. માત્ર સમાજના સામુદાયિક જીવન માટે જોઇતી સાધનસંપત્તિ નિર્માણુ કરવા માટે એકાદ વ્યક્તિનું જીવન સમાજની પરવાનગીથી મુખ્યપણે બૌદ્ધિક બની શકશે, તા પણ સમાજની પ્રત્યેક વ્યકિતએ ખાસ શારીરિક શ્રમ કરવા જ જોઇએ એવી સમાજવ્યવસ્થા અને નિયમ હાવા જ જોઈએ. શારીરિક શ્રમને કંટાળા અને તેની ઉતરતી કાટિની ગણના-આ માટે સમાજનાં ધનેત્પાદનનાં અને ધનસંપાદનનાં અશુધ્ધ અને હિંસાત્મક સાધના અને પદ્ધતિ મોટા પ્રમાણમાં કારણભૂત બન્યાં છે. તેથી જ સમાજમાં ખીજાઓને નિચેાવવાની પદ્ધતિ ચાલી છે એટલું જ નહિ પણ એ સન્માનીય બની છે. આનું પરિણામ એ આવ્યું છે કે પોતાની જીવનયાત્રા સુરક્ષિત અને સુવ્યવસ્થિત ચલાવવા માટે મનુષ્યે ચેડા ધાશ્રમ કરવાની જરૂર છે. તે ટાળવાની અને તેને હીન ગણવાની વૃત્તિ ઉભી થઇ છે અને તે માટે ખીજાએ પાસેથી વગર અડચણે સેવા લેનાર વ્યકિત પોતાનુ શરીર સારી રીતે અને ત ંદુરસ્ત રાખવા માટે વિવિધ પ્રકારની રમતાની અને વ્યાયામની આવશ્યકતા માને છે અને તેને માટે ક્રી સમાજને નીચેાવે છે. જે લેાકેાના કુટુંબમાં શ્રમ અને કષ્ટદાયક કામો માટે નોકર ચાકરની જરૂર પડે છે તે જ કયારેક સમાજસેવા (Social Service) ના મોટા નામ નીચે બહાર સેવા કરતા જણાય છે.
પેાતાના જીવનના પોષણ માટે જરૂરી સાધનસંપત્તિ મનુષ્ય પતે નિર્માણુ કરવી જોઇએ અને તેને માટે શારીરિક શ્રમ કરવા જોઇએ એમ કહેવાથી સમાજની સુધારણા, સંસ્કૃતિ અને સૌંદર્યની પ્રગતિ અટકશે એટલુંજ નહિ પણ જો શરૂઆતથી જ આવી વ્યવસ્થા હાત તે આ બાબતેામાં આજ પર્યંત જે પ્રગતિ થયેલી જોવામાં આવે છે તે પણ થાત નહિ એવી વિરૂધ્ધ
#
| SR No. | 525927 |
| Book Title | Prabuddha Jivan - Prabuddha Jain 1942 Year 03 Ank 17 to 24 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Manilal Mokamchand Shah |
| Publisher | Mumbai Jain Yuvak Sangh |
| Publication Year | 1942 |
| Total Pages | 76 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India |
| File Size | 7 MB |