Prabuddha Jivan - Prabuddha Jain 1942 Year 03 Ank 17 to 24

SR No.: 525927
Original Sutra Author: N/A
Author: Manilal Mokamchand Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1942
Total Pages: 76
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 7 MB

Page 32

પ્રબુદ્ધ જૈન
તા. ૧૫-૨-૨
सच्चस्स आणा. उवहिए मेहावी मारं तरति । સત્યની આણુમાં રહેનારે બુદ્ધિમાન માનવી મૃત્યુને તરી જાય છે.
પ્રબુદ્ધ જૈન
सत्यपूतां वदेवाचम्
ફેબ્રુઆરી ૧૫
૧૯૪૨
વ્યવહાર અને નિશ્ચય મનુષ્ય વિકાસશીલ છે કે નહિ અને છે તે કઈ દૃષ્ટિએ અને નથી તે કઈ દષ્ટિએ-આમાં વિવાદને અવકાશ છે, પણ વ્યક્તિને પતન સહજ છે કે ઉન્નતિ-એ પ્રશ્નના જવાબમાં બહુ વિવાદને અવકાશ નથી. હિંસા, ચેરી, જૂઠ-આવા પાપમય ગણાતા વ્યાપારમાં પ્રવૃત્તિ જેટલી સહજ છે તેટલું અહિંસા કે સત્યનું આચરણ સરળ નથી એ તે સૌ કોઈ કબૂલ કરશે જ. વસ્તુસ્થિતિ આવી છે એટલે જ પ્રાચીન જમાનાના ભગવાન મહાવીર કે બુધ્ધ, ક્રાઈસ્ટ કે મહમ્મદ અને અશોક જેવા આપણું આદરને પાત્ર મનાયા છે, જ્યારે પાપાચરણ કરનાર અનેકો કાલના ગર્તમાં લીન થઈ ગયા છે અને કોઈક 'યાદ રહ્યા છે તે તે ધૃણાપાત્ર જ થયા છે.
જુગ જુગે સામાન્ય જનતાથી પિતાને માર્ગ નિરાળ કાઢીને એવા મહાપુરૂષે જનતાના આદરપાત્ર બનીને જનતાને માર્ગદર્શક બને છે. એમને ઉપદેશ એ શાસ્ત્રનું રૂપ લે છે, એમની બાહ્ય જીવનચર્યા વ્યવહારનું રૂપ લે છે અને તેમનું આંતરિક જીવન ધર્મનું રૂપ લે છે." ( પિતાના અનુભવને જ્યારે વાણીમાં મુકવા હોય ત્યારે વતા
માત્ર પોતાના સામું નથી જેતે, પણ શ્રોતાની યેગ્યતાને ખ્યાલ પણ તેને કરવાનું હોય છે, એટલે જીવનમાં એકસરખી અહિંસા હોય છતાં વાણીમાં-શાસ્ત્રમાં ભગવાન બુદ્ધ અને મહાવીરની અહિંસામાં આપણને ફેર જણાય તે તે સ્વાભાવિક જ છે. તે જ પ્રમાણે આંતરિક જીવનમાં એકસરખી અહિંસા છતાં બાહ્ય વ્યવહારમાં–આચારમાં વાતાવરણને લઈને અગર બીજા કોઈ કારણે બે મહાપુરૂષોમાં ભેદ દેખાય તે પણ સ્વાભાવિક જ છે. પણ આંતરિક જીવનમાં અને તે ખાસ કરીને આસુરી શકિતઓના વિજયમાં કોઈ પણ બે મહાપુરુષોની સતત જાગૃતિ રહે છે-આ એક બાબતમાં તે તેઓને જરા પણ ભેદ હોતો જ નથી. આનો અર્થ એ તે નથી જ કે તેઓ બન્નેમાં આસુરી શક્તિ પરના વિજ્યમાં તારતમ્ય જ હોતું નથી. તે હોય છે, પણ કઈ પણ પ્રવર્તક હાયપછી તે મહાવીર હો કે બુદ્ધ હો કે ક્રાઈસ્ટ-પણ તે સૌનું એક લક્ષણ સમાન છે જ કે તેઓ આસુરી શકિતઓ સાથે સતત લડતા હોય છે અને પિતાના માર્ગમાં બીજાને પ્રેરતા હોય છે. - આસુરી શક્તિ સાથેનું યુદ્ધ એ જ ખરે ધર્મ છે અને એ જ નિશ્ચય ધર્મ કહેવાય. પણ મહાપુરૂષોના અનુયાયીઓએ એક બીજો ધર્મ પણ શોધી કાઢે છે. કારણ આગળ જણાવી છે તે પ્રમાણે માણસ જાતને જેટલું પડવું સહેલું છે તેટલું ચડવું સહેલું નથી. તે બીજે ધર્મ તે વ્યવહાર ધર્મને નામે ઓળખાય છે. કહેવાય તે એમ છે કે વ્યવહાર હશે તે નિશ્ચય આવશે, પણ ખરી રીતે એને ફેરવીને એમ કહેવું જોઈએ કે નિશ્ચય હશે તે વ્યવહાર આપોઆપ યોગ્ય રીતે ફલિત થઈ જશે.
આમ કહેવાને બદલે કોઈ પણ ધાર્મિક સમાજમાં વ્યવહાર પર જ વધારે ભાર અપાય છે. તેનું કારણ પણ આપણી પતનની સાહજિકતા જ છે. આશ્ચર્ય છે કે જીવ વિનાનાં મડદા પ્રત્યેની ધૂણામાં જે ડહાપણ મનુષ્ય દેખાડે છે તે ધર્મની બાબતમાં અલેપ થઈ જાય છે.
ભગવાન મહાવીરના જીવનમાં અહિંસા ઉગી હતી. તેમને દર્શનમાં સર્વત્ર જીવો વ્યાપ્ત જણાયા અને તેથી જ આહારનિહારના સમ સૂમ નિયમનું પાલન તેમને સહજ પ્રાપ્ત હતું. આથી ઉલટું આહારનિહારના સૂમ નિયમ પાળ્યા અને તેમ કરી જીવનમાં તેમણે અહિંસા સિદ્ધ કરી એટલે કે વ્યવહારમાંથી નિશ્ચયમાં ગયા એ કહેવું તે ભગવાન મહાવીરના જીવનને ઉલટું કરી સમજવા પ્રયત્ન ર્યો કહેવાય. તેમનામાં મમત્વ ઓછું થયું અને પરિણામ એ આવ્યું કે કપડાં વગેરે બાહ્ય વસ્તુઓનો ત્યાગ અનિવાર્ય બન્યા. પણ એમ તે નથી જ બન્યું કે ધરબાર છોડયું એટલે તેમનામાં નિર્મમત આવ્યું. અનેરમાં કોઈ પણ એક ગુણની જાગૃતિ થાય, એટલે માણસ તદનુકૂળ પિતાના બાહ્યચારને બદલી નાખે છે.
પણ આનો અર્થ એ તે ન જ સમજવો જોઈએ કે કઈ પણ એક ગુણ પ્રથમથી જ તેના પૂર્ણ રૂપમાં પ્રકાશે છે. સર્વ પ્રથમ તે માણસને અમુક અહિંસા કે નિર્મોહતા કે એવા કોઈ પણ ગુણને આછો પ્રકાશ પિતાના અંતરમાં પ્રકટે છે અને એ ગુણને અનુસરીને તે જ્યારે પિતાના જીવનમાં ફેરફાર કરે છે ત્યારે વળી એ ગુણને પ્રકાશ તે વધારે અનુભવે છે. વળી પાછો એ નવા પ્રકાશમાં પોતાના બાહ્ય જીવનને ઢાળે છે. આમ ઉત્તરોત્તર બાહ્ય જીવનના પરિવર્તન સાથે જ તે તે અહિંસાદિ ગુણો વિકાસની ચરમ સીમાને પામે છે. એટલે બાહ્ય જીવનના પરિવર્તનના મૂળમાં પણ એ ગુણને સ્વતઃ પ્રકાશ આવશ્યક છે. એ વિના માત્ર બાહ્ય પરિવર્તન દયેય વિના દરિયામાં નાવ હંકારવા જેવું છે. એટલે મારી સમજમાં વ્યવહાર હશે તે નિશ્ચય આવશે એમ કહેવું મનુષ્યના આધ્યાત્મિક વિકાસને તાળું દેવા બરાબર છે. જીવ વિના શરીરનો સંભવ જ કેવી રીતે હોઈ શકે ?
પણ નિશ્ચય ધર્મનું અને તે પણ માત્ર વ્યવહારશુન્યનુંસમર્થન પણ ભગવાનના અનુયાયીઓ કરવા મડી જાય છે. આના મૂળમાં પણ માણસને પતનગામી સ્વભાવ જ છે. વળી કોઈ બીજા કહે છે કે અમારે બાહ્યાચરણનું શું કામ ? મૂળ નિશ્ચયધર્મ હોય તે બસ. પણ ખરી રીતે એમ કહી તેઓ ભેળા લેકને ઠગવાની જ કોશિષ કરે છે અને એ રીતે પિતાની પતિતતાને ઢાંકવાની જ કોશિષ કરે છે; કારણ વસ્તુત: જે ખરેખર અહિંસા જીવનમાં ઉગી જ હોય તે પછી બાહ્યજીવનમાં હિંસક વ્યવહાર સંભવી જ કેવી રીતે શકે ? જો ખરેખર જીવનમાં નિર્મોહપણું આવ્યું હોય તે તેના બાહ્યાચારમાં પણ સ્વાર્થની માત્રા, મમત્વની માત્રા ઓછી થવી જ જોઈએ. એટલે ખરી રીતે એ નિશ્ચય ધર્મ કહેવાય જ નહિં, જે શુદ્ધ વ્યવહારનું રૂપ ન લે.
પણ મનુષ્ય પતનોભૂખ સહેજે થતો હોવાથી જેમ બીજી બાબતમાં મુખ્યપણે સગવડને જ વિચાર કરે છે તેમ ધર્મના બાબતમાં પણ તેનું ધ્યાન સર્વ પ્રથમ સગવડ તરફ ખેંચાય તે સહજ છે. આંતરિક ગુણનું પ્રકટીકરણ જેટલું સગવડભર્યું નથી, તેથી વધારે સગવડ બાહ્યાચારના પાલનમાં છે. તેથી તે પિતાને તે ઠગે જ છે, પણ બીજાને પણ ઠગવા માટે બાહ્યાચાર બહુ કારગર નીવડે છે. આમ હોવાથી જ મનુષ્ય અવળી ગંગા વહેવરાવી કે બાહ્યાચાર હશે તે અંતરશુદ્ધ થઈ જશે. પણ