Prabuddha Jivan - Prabuddha Jain 1942 Year 03 Ank 17 to 24

SR No.: 525927
Original Sutra Author: N/A
Author: Manilal Mokamchand Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1942
Total Pages: 76
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 7 MB

Page 25

પ્રમુ
તા. ૧-૨-૪ર
શેઠ કસ્તુરભાઈ લાલભાઈનું વ્યાખ્યાન
(શ્રી મોંગરેાળ જૈન સભા સુવણૅ મહાત્સવ દરમ્યાન શ્રી શકુન્તલા કાન્તિલાલ ઈશ્વરલાલ જૈન હાઇસ્કુલના મકાનનાં ઉદ્ઘાટન પ્રસંગે શેઠ કસ્તુરભાઇ લાલભાઇએ નીચે મુજબ વ્યાખ્યાન આપ્યું હતું. ત'ત્રી.) સભાના ઇતિહાસમાં આજના પ્રસંગ અનેરો છે. એવી થોડીજ સંસ્થાઓ હાય છે કે જે ઉત્તરાત્તર વિકાસ પામતી જાય છે અને સુવણૅ મહાત્સવ જેવા પ્રસગ ઉજવવા ભાગ્યશાળી બને છે અને તેમાં પણ એ પ્રસંગ ઉજવવામાં વર્ષોં થયાં સેવેલી મહત્વાકાંક્ષા આપણે ખર લાવી શકયા છીએ એ અહાભાગ્યની વાત છે. શ્રીમતી શકુંતલા કાન્તિલાલ જૈન ગર્લ્સ હાઇસ્કુલના નવા મકાનની ઉદ્ઘાટન ક્રિયા કરવા તમે મને જણાવ્યું તે સારૂં આભારી.
આ સભાનુ જેવું નામ છે તેવાજ માંગરોળવાસી અને બીજા મુંબઇના તામાં સુમેળ છે. તેવા મેળ ચાલુ રહે એટલુંજ નહિ પણ સારીએ જૈન જનતા એકત્રિત થઇ પચાસ વર્ષ ઉપર શરૂ કરેલી આ સભાનું કામ જુદી જુદી દિશામાં આગળ ધપાબવાને માટે તન્મય રહે તેવી મ્હારી પ્રભુ પ્રત્યે પ્રાર્થના.
સુવણૅ મહાત્સવ માટે કૃત સભાના સભાસદોને જ નહિ પણ સારીએ જૈન કામને આથી વધુ હતું કારણું ન મળે. છેલ્લાં પચ્ચીસ પચ્ચીસ વર્ષથી જે ભાવના તમારા કાર્યકર્તાઓએ સેવી તે ઉદાર જૈન ભાઈઓની સખાવતાને લઇ આજે ખર લાવી શકયા; તેટલું જ નહિ પણ જૈન કામને 'શાભાવે તેવુ' એક આલીશાન, મકાન જૈન બાળાઓના અભ્યાસ માટે અને તે પણ સગવડ પડતા લત્તામાં બધાવી શકયા તે માટે તેમાં રસ લેનાર અને કા કરનાર સભાસદોને જેટલા ધન્યવાદ .આપીએ તેટલા આા છે. હિંદુસ્તાનની વસ્તીમાં જો કે જૈતેાની વસ્તી પ્રમાણમાં શ્રેણી ઓછી છે, છતાં છેલ્લા આઠ દશ સૈકાથી જેનાએ તેના જાહેર જીવનમાં જે ભાગ ભજવ્યો છે તે પ્રમાણમાં ઘણા મોટા છે. દુઃખ એટલું જ છે કે અત્યાર સુધી ઐતિહાસિક સ્વરૂપમાં કાઇ ચોપડી એવી બહાર પાડવામાં આવી નથી કે જેને લઇ જુદા જુદા સકાઓમાં જૈતાએ કરેલા મેટા મેાટા કામા સૌની નજરે તરી આવે; છતાં આબુ દેલવાડાના કરોડના ખર્ચે બધાવેલાં આપણાં મદિરા, પૂજ્ય કલિકાળ સર્વજ્ઞ શ્રી હેમચંદ્ર સૂરિએ રચેલા સંકડા ગ્રંથો કે પાટણના આપણા પુસ્તક ભંડારો અથવા તે મોગલ બાદશાહ અકબરના વખતમાં શાંતિદાસ શેઠ જેવાની લાગવગ અને કરાડાની ધીરધાર તે સુવિખ્યાત છે એટલુજ નહિ પણ પચાશ વર્ષ ઉપરની શેઠ પ્રેમચંદ રાયચંદની અને અમદાવાદના હરકાર શેઠાણીની લાખાની સખાવતથી કાણુ અજ્ઞાત છે?
એ જમાનામાં જ્યારે સ્ત્રી કેળવણી તરફ સામાન્ય લોકમત કેળવાયેલા ન હતા તે વખતે શેઠ પ્રેમચંદ રાયચંદે અમદાવાદમાં ‘ટ્રેનિંગ કોલેજ ’· સ્થાપી હતી અને હરકાર શેઠાણીએ કન્યાથાળા શરૂ કરી હતી, જે બન્ને સંસ્થાએ સરકાર હસ્તક આજે પણ ચાલુ છે. આ ઉપરથી સહેજે સમાશે કે કેળવણીની કેટલી બધી અગત્યતા છે. તેથી સમૃદ્ધિવાળી અને પ્રભાવશાળી જૈન કામની પહેલી ક્રુજ એજ હાઇ શકે કે તેનાં બાળક અને બાલિકાઓ માટે સુશિક્ષણ લેવા સારૂ સગવડ કરવી.
તમારા રીપોર્ટ ઉપરથી હું જોઇ શકયા છુ કે દિવસે દિવસે શિક્ષણ લેવા આવતી છ્હેનેાની સ ંખ્યા વધતી જાય છે અને તે એટલે સુધી કે તેને ખાસ પહેાંચી વળવા ભાઈ કાન્તિલાલને એ વર્ષ માટે ખર્ચના બંદોબસ્ત કરી આપવા પડયા. આ એક પ્રગતિની નીશાની ગણી શકાય, છતાં હું માનું છું કે ફકત સ ંખ્યા ઉપરથી કે જે વિશાળ મકાનમાં આ શાળા બેસાડવામાં આવનાર છે તેના ઉપરથી તેના શિક્ષણની તુલના કરવી તે અણુજ્જુગતુ
#
જૈન
થશે. છેલ્લાં પંદરેક સિ ઉપર અમદાવાદમાં હરિજન કન્યાશાળાનુ ઉદ્ઘાટન મારે કરવાનું થયુ હતુ તેમાં હરિજન બાળાઓએ જે રીતે પ્રાર્થના કરી અને ગીત ગાયાં તેની મ્હારા ઉપર છાપ પડી. તેનુ કારણ એ હતું કે તે બાળાઓની પ્રાર્થનામાં ભાવ હતા. સામાન્ય રીતે ખીજા મેળાવડામાં શબ્દ ઉચ્ચારણ થાય છે તેમ આમાં ન હતું. તેનું કારણ એ હતું કે આ શાળા જિતેાની હતી. અને તે બાળકો ઉપર સાચા સંસ્કાર પડે તે સારૂ શિક્ષા તરફથી ખરેખરા પ્રયત્ન થઈ રહ્યો હતા તેનું આ પરિણામ હતું. મ્હારૂં' કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે આપણે આ શાળાને સરસ ચલાવવી હશે તે તેના મકાનમાં કેટલા રૂપીઆ ખર્ચ્યા, તેના મુખ્ય શિક્ષિકા મ્હેનને કેટલા રૂપીનાં પગારથી રાખ્યા કે તેમાં કેટલી સખ્યામાં બાળા અભ્યાસ કરી રહી છે એ ઉપરથી આપણે એને મદાર બાંધી શકીશું નહિ, પ તેમાં ભણતી વિદ્યાર્થીનીઓ ઉપર શિક્ષિકાએ કેટલા સંસ્કાર પાડી શકી છે અને તેમની સંકુચિત મને દશા કેટલે અંશે દૂર કરાવી શકી છે તેજ ખરા વિદ્યાભ્યાસની પરીક્ષા. મ્હને આશા છે કે સભાના સંચાલકા સંસ્કારી શિક્ષક મેળવવામાં વિશિષ્ટ ધ્યાન આપશે તે આપણી આ શાળા વધુ ઉજ્વળ બનશે,
જૈન કામ એક વ્યાપારી કામ છે જેથી શારીરિક ખીલવણી તરા તેનું દુર્લક્ષ્ય રહ્યું છે અને તેનુ પરિણામ એ આવ્યું છે કે આધુનિક જમાનામાં જૈતેને મ્હાટા ભાગ શરીરે નિર્બળ અને કાયર રહ્યો છે. આ વસ્તુસ્થિતિ અસહ્ય છે. વ્યવહારિક કામ કરવુ હશે કે ધાર્મિક, પશુ તે ત્યારે જ કરી શકાવાનું કે' જો ' ‘શરીર સુદૃઢ અને મજબુત હશે. ઉચ્ચ વિચારણા ત્યારે જ થઇ શકવાની કે જ્યારે શરીર ત ંદુરસ્ત હશે. આપણી મનોદશા કેટલી નબળી પડી ગઈ છે, આપણે કેવા કાયર બની ગયાં છીએ તેને જનતાને ખ્યાલ ગયા એપ્રિલ મે માસમાં રમખાણો થયાં ત્યારે આવ્યા. જે માશુસ પોતાની જાતને ખચાવી શકે તેમ નથી તે પેાતાની મા ન્હેનને કેમ બચાવી શકવાને ? આ જાતની કાયરતા પાછળ એ જાતની નબળાઈ રહેલી છે. એક તે શરીરની અને બીજી મનની. બન્ને આપણે દૂર કરવી જ રહી. જ્યારે આ વસ્તુસ્થિતિ મ્હે જોઈ ત્યારે લત્તા લત્તાઓમાં વ્યાયામશાળાઓ સ્થાપવાનું નક્કી કર્યું, અને માબાપ, વાલી વારસાને વિનવ્યા કે ચૌદ વર્ષની ઉપરની ઉભરના દરેક ભાઇ મ્હેનેાને તાલીમ લેવા આવી શાળાએમાં માકલે. આ પ્રમાણે કરવાથી વ્યાયામ પ્રવૃત્તિમાં એવા તે વેગ આવ્યા કે પુરૂષો જ નહિ પણ વ્હેને પણ લાઠી ફેરવતી થઇ ગઈ. શરીર સુદ્રઢ બનાવવાની આવશ્યકતા સ્વીકારવામાં આવે તે શું એ વધારે પડતી આશા છે કે આ શાળામાં અભ્યાસ કરતી દરેક વ્હેન નિયમિત કસરત કરે?
૧૮૭
હુને લાગે છે કે મ્હાટા શહેરોમાં હજુ કામની સુગ રહેલી છે. એટલે કે કચરા કાઢવાનું, પાણી ગાળવાનું, કે તે કાંઇ પણ શારીરિક કામ કરવાનુ હાય તા તે કેમ કરાય એમ કેટલાક ભાઇ મ્હેતા માનતાં હશે. એ સુગ દૂર કરવાની ખાસ જરૂર છે, જમાના એ આવી લાગ્યા છે કે ધનીક હશે કે ગરીબ હશે, તેણે પોતાનું બધું જ કામ હાથે કરી લેતાં શીખવું જ જોઇશે, અને જે અેને અત્રે અભ્યાસ કરવા આવે તે ફક્ત સરસ ભરત ગુથણ કરી બેસી રહે અને રાંધતાં ન જાણતી હોય અથવા તા સારાં કપડાં પહેરી અત્રે આવે, પણ પેાતાના ઘરમાં સધી ચીજો વ્યવસ્થીત રાખતાં મુકતાં ન શીખી હાય તે તે સુશિક્ષિત છે કે કેમ એ એક વિચારવા જેવા પ્રશ્ન રહેશે. મુબઇ જેવાં હેટા શહેરમાં ફર્સ્ટ એઇડનું કામ પણ અમુક વર્ષ ઉપરની બાળાઓએ જાણવું આવશ્યક છે અને મને લાગે છે કે કેળવણીને “જેટલું વ્યવહારિક સ્વરૂપ આપી શકાય તેટલું તે બાળાનું જીવન વધુ સુખી અને આનદદાયક બનશે. કેળવણીને ઉદ્દેશ તેજ હોઇ શકે અને · મને આશા છે કે સભાના કાર્યકર્તા તે તરફ પણ લક્ષ આપશે.