Prabuddha Jivan - Prabuddha Jain 1942 Year 03 Ank 17 to 24

SR No.: 525927
Original Sutra Author: N/A
Author: Manilal Mokamchand Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1942
Total Pages: 76
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 7 MB

Page 22

૧૮૪
सच्चस्त्र आणाए उवट्ठिए मेहावी मारं तरति । સત્યની આણુમાં રહેનારા મુદ્ધિમાન માનવી મૃત્યુને તરી જાય છે.
પ્રબુધ્દ જૈન
सत्यपूतां वदेद्वाचम्
ફેબ્રુઆરી ૧
પ્રબુદ્ધ જૈન
ና ፡
૧૯૪૨
શ્રાવકાના પૈસાના ધુમાડા ”
જેવી રીતે કાઇ પણ વસ્તુ કે પદાર્થનું સ્વરૂપ આપણા જાણવામાં આવે તેને તે વસ્તુના કે પદાર્થના જ્ઞાન તરીકે આપણે મેળખીએ છીએ; એમ છતાં પણ સમગ્ર જ્ઞાનના એ પ્રકાર કરી શકાય (૧) સમ્યગ્ જ્ઞાન એટલે કે આત્માને, જીવનતત્ત્વને કે સમાજકલ્યાણને લગતું જ્ઞાન અને (૨) અસમ્યગ્ જ્ઞાન એટલે કે કશા પણ ઉન્નત લક્ષ્ય સાથે સબંધ નહિ ધરાવતી અનેક પામર બાબતેને લગતી માહીતી, તેવી જ રીતે અંગત આનદ ઉપભાગ સાથે સબંધ ન ધરાવતી હાય એવી સામાજિક ખાખતા માટે જ્યારે કાઇ વ્યકિત અમુક રકમ વાપરે છે ત્યારે તે વ્યકિતએ એ રકમનું દાન કર્યું" કહેવાય, એમ છતાં પણ દાનના પણ ઉપર જણાવ્યા મુજબ એ ઝંકાર કરી શકાય. (૧) સમ્યક્ દાન એટલે દેશ, કાળ અને પાત્રની અપેક્ષાએ ધ્યાનમાં રાખીને કરાયક્ષુ દાન અને (૨) અસમ્યક્ દાન એટલે દેશ, કાળ અને પાત્રની અપેક્ષાઓની તદ્દન ઉપેક્ષા કરીને કાઈ પણ સામાજિક કાર્ય માટે મનસ્વીપણે ખર્ચાતું દ્રવ્ય જે દાન પાછળ દેશ, કાળ અને પાત્રના પુરા વિવેક કરવામાં આવ્યા હાય તે વિવેકયુકત દાન કહેવાય. બાકીનું દાન સમાજને જોતા કાયદા કરી શકતું નથી, એટલુ જ નહિ પણ સમાજકલ્યાણને ઘણી વખત ભારે હાનિ કરે છે. એક બાબતની એક સ્થળે ખાસ જરૂર હાય તેની બીજા સ્થળે ખીલકુલ જ જરૂર ન હાય; એક પ્રવૃત્તિ એક કાળે બહુ જ ઉપયોગી હાય તે અન્ય કાળે ખીલકુલ ઉપયેગી ન હેાય. દેશ અને કાળ ભયની અપેક્ષાએ અમુક પ્રકારનાં દાનને બહુ જ આવકારદાયક લેખતી હાય એમ છતાં જેને એ દાનના લાભ મળતા હાય એ એ દાનને પાત્ર ન હેાય. આવી જ રીતે અમુક વ્યકિત, સંસ્થા કે પ્રવૃત્તિને અમુક હદ સુધી મદદની જરૂર હોય તે કરતાં વધારે મદદ કરવામાં આવે તે મદદ પામતી વ્યકિત, સંસ્થા કે પ્રવૃત્તિ તેને દુરૂપયોગ કરે એવા સંભવ હાય અને અન્ય વ્યકિત, સંસ્થા કે પ્રવૃત્તિતેવી મદદથી વ ંચિત રહે તેમ બને. આવા અનેકદેશીય વિવેક કાઇ પણ દાનની યોગ્યાયેાગ્યતા નક્કી કરવામાં બહુ જ ઉપયેગી ભાગ ભજવે છે.
જનકલ્યાણને પાષક સર્વ કઇ પ્રવૃત્તિ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિ ગણાય છે. મંદિર, ઉપાશ્રયો, છાત્રાલયો, વિધાલયા, ઉદ્યોગગૃહેા, બાળાશ્રમો, ધર્મશાળાએ, દવાખાના, સાર્વજનિક કુવાઓ, પુસ્તકાલયો, વાંચનાલયો, અન્નસતા, અનાથાશ્રમ, સ્વામીવાત્સલ્યા (એટલે સમુહ જમણા) સામાજિક ઉત્સવો. આવી અનેક પ્રવૃત્તિએ જનતાના સ્વાસ્થ્ય, આનંદ પ્રગતિને પોષનારી હાઇને આદરણીય ગણાય છે. આમ છતાં પણ એમાંની દરેક પ્રવૃત્તિને દેશકાળની અપેક્ષા લાગુ પડે જ છે. દાખલા તરીકે એક નાનુ સરખું ગામડું કે જ્યાં જૈનોની વસ્તી ઠીક ઠીક પ્રમાણમાં હાય ત્યાં એક ચાર પાંચ હજારનું જિનમંદિર બાંધવામાં આવે કે એક એક નાના સરખા ઉપાશ્રય ઉભા કરવામાં આવે તે તેના ઔચિત્ય
તા. ૧-૨-૪૨
ત્યાં
છઠ્ઠું
સામે કેા બાંધા ન લે; પ જ્યાં પાંચ મદિરે તે ઉભાં હાય મંદિર ઉભું કરવામાં આવે, એ ઉપાશ્રય ખાલી પડયા હાય ત્યાં પેાતાના માનીતા આચાયૅ માટે ખાસ ત્રીજો ઉપાશ્રય ઉભા કરવામાં આવે, ત્યાં તે વધારાનું મંદિર કે ઉપાશ્રય કેવળ પૈસાના ધુમાડા જ છે એમ કાઇ કહે તે તે જરા પણ અતિશયોકિત કરતા નથી. આ બાબત માત્ર મંદિર કે ઉપાશ્રયનેજ લાગુ પડે છે એમ નથી; કેળવણીની સંસ્થાઓને પણ આજ દૃષ્ટિ લાગુ પડે છે, જ્યાં એક છાત્રાલય પુરૂ ભરાયલું ન હોય કે એક હાઇસ્કુલ સરખી ચાલતી ન હોય ત્યાં પેાતાના વડીલનુ નામ અમર રાખવાના હેતુથી કે, પેાતાની નામના વધારવાના હેતુથી કાષ્ઠ વ્યકિત નવું છાત્રાલય કે નવી હાઇસ્કૂલ ઉભી કરે તે તે પણ દ્રવ્યને ધુમાડે જ કરે છે. એમ જરૂર કહેવાય. આવી જ રીતે દેશમાં ભારે દુષ્કાળ હેાય ત્યારે છુટે હાથે વહેચાતુ અન્ન ખરા પરાપકાર ગણાય, જ્યારે સામાન્ય સમયમાં ખુલ્લા રહેતાં અન્નસત્રા કેવળ પ્રમાદ અને નિભને પોષવામાં જ પરિણમે. એક કાળે ધર્મપ્રચારની દૃષ્ટિ સ્થળે સ્થળે મંદિ ઉભા કરવાની પ્રવૃત્તિને ભારે જોર આપે તે બીજા કાળે ધર્મસ ંરક્ષણની દૃષ્ટિ સાધ જનાના ઉદરનિર્વાહની કે અજ્ઞાનનિવારણની ચિન્તાને વધારે પ્રાધાન્ય આપે. એક નાની ફ્રેમમાં ભિન્ન ભિન્ન ધારણામાં ભણતા વિધાર્થીઓ માટે અનેક શિષ્યવૃત્તિ હાય ત્યાં જ કાઇ વ્યકિત તે જ કામના વિધાર્થીઓ માટે વળી એક નવી શિષ્યવૃત્તિ સ્થાપે તે તે દાન આખરે વિદ્યાર્થી એને વધારે મેૉજમજાહ તરફ જ લઈ જવામાં પરિણમે. કેાઇ એક પંચમહાવ્રતધારી સાધુને સંયમપોષક આહાર વહેારાવવામાં આવે એ ધર્મકૃત્ય ગણાય; પાતાના પક્ષપાતના પાત્ર કા જૈન સાધુને વારવાર ઘેર ખેલાવીને જાતજાતનાં માલમિષ્ટાન્ન વહેારાવવામાં આવે એ અસમ્યગ્ દાન કહેવાય અને પરિણામે ઉભયના પતનનું નિમિત્તે અને, આ વિવેચનના અર્થ એટલો જ છે કે દેશ, કાળ અને પાત્રને પુરા વિવેક કરીને જે દાન કરવામાં આવે તે જ યોગ્ય અને ધર્યું છે; ખીજું દાન અયેાગ્ય અને ઘણી વખત અનર્થજનક બને છે.
આ પ્રશ્ન ખીજી એક દૃષ્ટિથી પણ વિચારવો ધટે છે. તપ જીવનને શુદ્ધ કરવાનું એક અગત્યનુ સાધન છે. દરેક ધર્મ સંયમ ઉપર ખૂબ ભાર મુકે છે, રસેન્દ્રિયના અસયમને સર્વ અસંયમનુ મૂળ ગણવામાં આવે છે. સેદ્રિયના સયમ એટલે તપ. તે એ રીતે થાય. એક તે રસાસ્વાદવાળી ચીજોના બને તેટલેા ત્યાગ કરવા અને મિતાહારી બનવું; બીજું અવારનવાર ઉપવાસ કરીને ચાલુ આહારના ભારથી મન અને શરીરને હળવાં રાખવાં કે જેથી આધ્યાત્મિક પ્રવૃત્તિમાં સહેલાથી આગળ વધી શકાય. હવે જે ઉપવાસનો આશય રસે દ્રિય ઉપર કાબુ મેળવવાને છે. તે ઉપવાસની આગળ અને પાછળ અત્તરવારણા અને પારણાના નામે દુધપાક પુરી અને મિષ્ટાન્ન ઉડાડવામાં આવે તે એ ઉપવાસ અર્થશૂન્ય બને છે એટલું જ નહિ પણ આગળ પાછળની પ્રક્રિયા વડે રસેદ્રિયની લેલુપતામાં જ વૃદ્ધિ કરનાર બંને છે, આવી જ રીતે જૈન ધર્મમાં ઉપધાનની એક સમુહક્રિયાનુ વિધાન કરવામાં આવ્યું છે. ઉપધાનને આશય ત્યાગી સાધુના જીવનની પ્રાથમિક તાલીમ આપવાના છે. જેવી રીતે શરીર અને મનને ખડતલ બનાવવાના હેતુથી સમુહતાલીમનાં નાનાં મેટાં અનેક સત્રા યોજાય છે તેવી જ રીતે ધાર્મિક દૃષ્ટિએ જીવનનુ ધડતર કરવાના હેતુથી ઉપધાનનું સત્ર યેાજવામાં આવેલ છે. ઉપધાન સમુક્રિયા છે, બીજા તાલીમ સભારભામાં સંખ્યાબંધ માણુસા જોડાય છે તેમ આવા ઉપધાન સમારંભમાં પણ સખ્યાબંધ માણસા