Prabuddha Jivan - Prabuddha Jain 1942 Year 03 Ank 17 to 24

SR No.: 525927
Original Sutra Author: N/A
Author: Manilal Mokamchand Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1942
Total Pages: 76
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 7 MB

Page 20

*
૧૮૨
પ્રભુ
અશની વચ્ચે, ૩૦૦ અંશની ઉષ્ણતાને અસહ્ય ગરમ કહેનાર અથવા ૧૩૦૦ અશની ઉષ્ણતાને ગરમ ન સમજે એવા માસ મળવા સંભવિત નથી. અને અનુભવથી એમ પણ કહી શકાય છે કે સાધારણ રીતે માણસને માટે ઠંડી ગરમીના ફેરફારા સુખપૂર્વક સહન કરવાની મર્યાદા ૬૫° થી ૮૫૦ અંશ સુધીની છે. ૬૫° થી નીચે ઘણાને કઇંક ઠંડી લાગશે અને ૮૫° થી ઉપર કઇક ગરમી લાગશે, ત્યારે જાડી ગણતરી પ્રમાણે અને આમ જનતાને નજરમાં રાખીને એમ કહેવામાં વાંધે નથી કે હુવામાં શીતેાષ્ણુતાની સુખપ્રદ માત્રા ૬૫૦ થી ૮૫૦ અંશ છે. એટલે ‘યુકત તાપ’ (એરકન્ડિશન્ડ) મકાનેામાં ધણું ખરૂ ૭૦° થી ૭૫° અંશ સુધી ગરમી રાખવાના પ્રબંધ કરવામાં આવે છે.
૬૫ થી ૮૫° જેવા કઇંક નિશ્ચિત આંકડા આપણે આપી શકીએ છીએ; કારણ કે આપણે થરમોમિટર બનાવી દીધું છે. પરંતુ થર્મોમિટરની ભાષા ન જાણતા હેાય તે પણ માણસ પાસે પેાતાના સ્વાનુભવ માપવાનો એક અકરહિત માપદંડ હેાય છે. આંકડાની પરિભાષામાં તે ન મેલી શકે, પણ એનો અર્થ એ નથી કે એને એની જાડી ગણતરી પ્રમાણે પણ કઇ કલ્પના નથી. દરેકને એવી કલ્પના છે, એટલે તે એ મિત્રા મળતાં જ આજે બહુ ગરમી છે, આજે વધારે ઠંડી છે, આજે બહુ સારા દિવસ લાગે છે, હવે ટાઢ ઊડી ગઇ, હવે તાપ પડવા માંડયા છે, વગેરે કહે છે. દરેકનુ ઠંડી ગરમીનું માપ જુદું જુદુ હાવા છતાં સ્થૂળ હિસાબે સમાન અનુભવ છે અને એ સમાન અનુભવ પ્રમાણે તે વ્યવહાર કરી શકે છે. આ બધી ભાષા સાપેક્ષ ગુણા વિષે હાવા છતાં સૌએ એક સભશીતે માધ્યમ માન્યું છે, અને એકબીજાને સમજવા માટે તે પૂરતુ લાગે છે,
આ જમાનાના વૈજ્ઞાનિકોએ તાપના નિરપેક્ષ શૂન્યાંશનું પણ એક સ્થાન માન્યું છે, તે સ્થાન પાણીના શૂન્યાંશથી ૩૭૩૦ અશ નીચે છે. પરંતુ સભવ છે કે આવતા જમાનામાં એને પણ સાપેક્ષ ઠરાવવામાં આવે. પણ માનવ વ્યવહારામાં આજ નિરપેક્ષ શૂન્યાંશને ગજ પણ રાજનાં કાર્યોમાં વાપરવામાં નથી આવતા. રાજના કાર્યોમાં તે શીતેાતાની જળ પર જે અસર થાય છે તેને જ દૃષ્ટિ આગળ રાખીને બનાવેલુ થરમોમિટર વાપરવામાં આવે છે અને તે ભ્રૂણ ઉપયોગી જણાય છે.
એજ રીતે સત્ય-અસત્ય, નીતિ-અનીતિ, સદાચાર-દુરાચાર, શ્લીલ-અશ્લીલ વગેરેમાં નિરપેક્ષ સત્ય, નીતિ, સદાચાર, શીલ વગેરેની વ્યાખ્યા સાધી શકના ડાઇએ તે ભલે એ પ્રયત્ન કરીએ. પરંતુ તે વ્યાખ્યા ન મળે ત્યાં સુધી ભલે વિશિષ્ટ દેશકાળના માણસા માટે આપણે એક વ્યવહારાપયોગી સામાન્ય માણસેના અનુભવના ક્ષેત્રમાં આવનાર ગજની વ્યાખ્યા બનાવી લઈએ તે તે પૂરતી છે. એક . સાવ બાળબુદ્ધિ, મૂઢ અથવા અત્યંત સ્થિરબુદ્ધિ જ્ઞાનીના મન પર કળા કે સાહિત્યના કાષ્ઠ નમુનાની શી અસર થાય છે કે નથી થતી, એ બન્ને છેડા છેડી દેવા જોઇએ. તે છેડા થરમેામિટરનાં ગ્રૂત્યાંશ અને ૨૧૨° છે. જેમ સામાન્ય માણસા માટે સુખપૂર્વક ઉપબેાગ્ય ઠંડી ગરમી ૬૫° થી ૮ ૫૦ અંશ વચ્ચેની છે, તેજ પ્રમાણે તેમને માટે નિર્દોષ કળા અને સાહિત્યની, અનુભવનાં ક્ષેત્રમાં આવી શકે તેવી, એક મર્યાદા આંકી શકાય અને વ્યવહાર માટે પૂરતી છે.
શ્લીલ અશ્લીલ નક્કી કરવાની મેં જે વ્યાખ્યા બનાવી તે વ્યવહારાપયોગી છે કે નહિ તેના વિચાર કરવા જોઇએ. સાહિત્ય અને કળાના ઉપભોગ કરનારા કોઈ અત્યંત બાળક બુદ્ધિ, મૂઢ અથવા અત્યંત સ્થિરબુધ્ધિ જ્ઞાની નથી હાતા. તે સંસારમાં રચ્યાપચ્યા રહેતા સામાન્ય લેાકા હોય છે,
જૈન
તા. ૧-૨-૪૨
તેમના મનમાં કાંતે કાં ભાવા પેદા કરવા માટે જ સાહિત્ય અને કળાનુ સર્જન થાય છે. એ સર્જન કરનારા પર પણ કાંને કાંઇ ભાવાની અસર થયેલી હાય છે. ભાવ એ જ્ઞાન તંતુની દ્વારા થતા એક શારીરિક ફેરફાર છે. શરીર પર અનેક પ્રકારની અસર પડી શકે છે. તેમાં એક અસર કામ પ્રકાપની પણ છે. એ કાઈ કલ્પનિક વસ્તુ નથી, પ્રત્યક્ષ અનુભવની વસ્તુ છે. અમુક સાહિત્ય કે કળાનું સર્જન કરનાર અને તેના ઉપભેગ કરનાર સો કે હજાર સામાન્ય માણસાના મન પર તેની શી અસર થાય છે અથવા થવાનેા સ ંભવ છે તે શોધવું મુશ્કેલ નથી. તે સામાન્ય માણસ ગણાનાર કર્તા કે ભાકતામાંનાં કાષ્ઠને પણ તે કામ–પ્રાપ કરાવનારી વસ્તુ હાય અથવા હેાવાના સંભવ હાય, તે તે અશ્લીલતાના ક્ષેત્રમાં આવનારી વસ્તુ છે.
આજ રીતે સામાન્ય જનેતે ઉપયોગી થાય તેવી સદાચારદુરાચાર, નીતિ–અનીતિ, સત્ય-અસત્ય વગેરેની વ્યાખ્યા બનાવવી મુશ્કેલ નથી. દાખલા તરીકે, આત્મ. ( ‘ સાલ ફાર્સ અથવા ‘ સ્પિરિચ્યુઅલ ફેાસ ') અને નીતિ-ખળ (‘મોરલ ફાસ) નાં ભેદ અને લક્ષણ આ પ્રમાણે થઇ શકે; જે બળ કાઇ માણુસને કાઇ ઉદ્દેશની સિદ્ધિ માટે પોતાના સુખસ ંપત્તિ અને પ્રાણનુ સુદ્ધાં અલિંદાન આપવાની શક્તિ આપે છે તે આત્મબળ છે. અને જે બળ કોઈ માણસને સુખ સંપત્તિની પ્રાપ્તિ અને પ્રાણનુ રક્ષણ કરવાના પ્રયત્નેમાં કઇંક મર્યાદા આંકીને, પ્રલે।ભન હાવા છતાં એ મર્યાદા ન છેડવાની તાકાત આપે છે, તે નીતિ-બળ છે. આ ઉપરથી કહી શકાય કે, સત્ય અને નીતિ એ વસ્તુએ છે, જે ક્રમશઃ આત્મબળ અને નીતિ–બળ એટલે કે ભાણુસની બલીદાન શકિત અને સંયમ શક્તિને વધારે છે; અને અસત્ય તથા અનીતિ તે વસ્તુઓ છે કે જે તેમને ઘટાડે છે. વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ આ વ્યાખ્યા સાપેક્ષ જરૂર છે; પરંતુ તેથી તે નકામી નથી, આ માપે આપણા અનુભવની કક્ષામાં આવે એવાં અને સૌ સમજી શકે એવાં છે.
આપણા ધાર્મિક સાહિત્ય અને કળામાં પણ અશ્લીલ વસ્તુઓ રહેલી છે. તેમને ધાર્મિક શ્રદ્ધા સાથે જોડવામાં આવી છે, એટલે સજ્જન અને સદાચારી ભકતા પણ તેમને સન્માને છે અને તેમની અશ્લીલતા પ્રત્યે દુર્લક્ષ કરે છે એ ખરૂં. પણ એ વિચારન્યૂનતાનું જ એક પરિણામ છે. વારાંગનાએ પણુ પેાતાના ગ્રાહકો આગળ ધાર્મિક સાહિત્ય અને કળાની ચીઅે જ રજૂ કરે છે એમ સાંભળ્યું છે. તેમનો હેતુ અવશ્ય કામ-પ્રાપ કરવાનો જ હોય છે, અને તે માટે આ ચીજોને તેએ ઉપયોગી માને છે, તેથી તે તેમના આશ્રય લે છે. દંભી અને પાખંડી ગુરૂ પાતાની શિષ્યા સાથે કૃષ્ણ-ગોપીનુ અનુકરણુ કરતા કેમ માલુમ પડે છે? ધર્મને નામે સાહિત્ય અને કળામાં અશ્લીલ વસ્તુએ પેસી ગઇ છે; તેથી તે તે તેને અનુચિત લાભ લે છે. આ વસ્તુએ ધાર્મિક સાહિત્ય અને કળામાં હાવાને કારણેજ તેમતે શુધ્ધ, નિર્દોષ કે શ્ર્લીલ કહેવા હું તૈયાર નથી; બુલ્કે હું કહીશ કે કૃષ્ણ—ગેપી અને ખીજા દેવાના પણ એવાં શૃંગાર વર્ણનેાએ અને એને ચિત માનનાર તત્વવિચારે આપણી સંસ્કૃતિ અને સમાજમાં ઘણી અપવિત્રતા અને ગંદકી ફેલાવી છે અને આપણા સમાજની અધેતિ કરી છે.
જે કંઇ થાય છે તે ઠીક જ છે, એમ સાબિત કરી શકાય છે.' એ પ્રતિપાદન કરવાને માટે આપણે સાપેક્ષતાવાદના ઉપયોગ ન કરવા જોઇએ. મારા અભિપ્રાય પ્રમાણે, તેને ઉપયોગ કેવળ સમભાવથી બીજા પક્ષનું દૃષ્ટિબિંદુ સમજવા માટે અને તેના કે આપણી કાં ભૂલ થાય છે તે શોધવા માટે છે. સ્યાદાદના પણ એજ ઉપયોગ છે. કિશોરલાલ ઘ, મશરૂવાળા,