Prabuddha Jivan - Prabuddha Jain 1942 Year 03 Ank 17 to 24

SR No.: 525927
Original Sutra Author: N/A
Author: Manilal Mokamchand Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh
Publication Year: 1942
Total Pages: 76
Language: Gujarati
Classification: Magazine, India_Prabuddha Jivan, & India
File Size: 7 MB

Page 19

'િમત દાઢ આના
વ
3
: ૧૯
શ્રી મુંબઇ જૈન ચુવર્કસ થવુ પાક્ષિક મુખપત્ર
પ્રબુધ્ધ જૈન
તત્રી : મણિલાલ મેકમચંદ શાહ, મુંબઇ : ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૨ રવિવાર.
સત્ય, ધર્મ, સદાચાર, નીતિ આદિ અનેક વિષયેામાં સાપેક્ષતાવાદની દૃષ્ટિએ શંકા ઉઠાવવાની એક વૃત્તિ આ જમાનામાં કંઇક જોરપૂર્વક ઉઠી છે. જૈનદર્શનના સ્યાદ્વાદ અથવા અનેકાન્તિકવાદનું જ એ એક ભિન્નરૂપ છે. તલવાર અને સાય એક દૃષ્ટિએ એક જ વસ્તુ છે અને બીજી દૃષ્ટિત્રે જુદી જુદી વસ્તુએ છે. એટલે, એમને એક કહેવાના આગ્રહ રાખનાર : પણ ખરૂં કહે છે અને ભિન્ન કહેનાર પણ ખરૂ કહે છે, અને બન્ને ખાટ્ટુ પણ કહે છે. આથી નિરપેક્ષ દૃષ્ટિએ આપણે ન તે તેમને એક કહેવી જોઇએ, ન તે! ભિન્ન કહેવી જોઇએ. આ એ તર્ક-પર પરાતુ નાનકડું સ્વરૂપ છે. એ જ રીતે સાપેક્ષતાવાદી કહે છે કે, કેાઇ આચાર, વિચાર કે ઉચ્ચાર સત્ય, ધર્મ, નીતિ વગેરેથી યુક્ત છે કે અસત્ય, અધર્મ, અનીતિ વગેરેથી, તે આપણે નિશ્ચયપૂર્વક ન કહી શકીએ; કારણ કે સત્ય, ધર્મ, નીતિ વગેરે માપવાના કાઈ નિરપેક્ષ ગજ છે જ નહિ. આ વિચારને અનુસરી, મે શ્લીલ અને અશ્લીલ સાહિત્યમાં ભેદ પાડવાની એક દૃષ્ટિ રજુ કરી ત્યારે અનેક વિદ્વાન લેખકોએ મારા ગજને વિરેધ કર્યો અને લગભગ એમ સિદ્ધ કરી બતાવ્યું કે, શ્લીલઅશ્લીલની મર્યાદા સમજવા માટે આપણી પાસે કાંઇ સાધન જ નથી.
Regd. No. B. 4266.
સાપેક્ષતાવાદ
[ શૃંગ સમાં સુચિની હદ કર્યાં પુરી થાય અને અશ્લીલતા કાં શરૂ થાય તે વિષે શ્રી, હરિભાઉ ઉપાધ્યાયે શ્રી. કોારલાલ ધ. મશરૂવાળાને અભિપ્રાય પુછેલા. તે પ્રશ્નની ચર્ચા કરતાં શ્રી. કશેાલાલભાઇએ છેવટે એમ અભિપ્રાય આપેલે કે સ્રીપુરૂષના પ્રેમયુક્ત સંબંધેનુ' આલેખન ચિત્રહાશ શબ્દઠ્ઠારા, નાટકકારા B સંકેત (ઇશારા) દ્વારા બેલ' હાઇ, જે તેનું એક દર પરિણામ પ્રેક્ષક અથવા શ્વેતા, તથા લેખક અને ભાગ લેનારાં પાત્રામાં કામવિકારનો સંચાર કરાવવાવાળું અને આખર જતાં તેમનામાં વીવમનની તલખ ઉત્પન્ન કરાવનારૂં થતું હાય, તો તે અશ્લીલ છે. પછી જોઇએ તે તેનુ બાહ્ય સ્વરૂપ ગ્રામ્ય હોય " શિષ્ટ, સાહિત્યિક હાય કે વૈજ્ઞાનિક હોય. જો તે આલેખન કામશામક અને સ્થિરવીર્ય થવામાં મદદ કરનાર હાચ તે તે લીલ સભ્ય—છે. તેના ફળથી તેની પરીક્ષા કરવી જોઇએ.” આ પ્રમાણે શ્રી. કિશારલાલભાઇના અભિપ્રાય રજુ થતાં કેટલાક વિદ્યાના તરફથી એવી મતલબની ટીકા કરવામાં આવી કે ‘શ્લીલ' કે 'અશ્લીલ' એ સાપેક્ષ બાબત છે. એક જ વસ્તુનું નિરૂપણ એક વ્યક્તિને લીલ લાગે ત્યારે અન્ય વ્યક્તિને અલીલ લાગે. તેથી શ્લીલ-અશ્લીલની ગ્રાસ મર્ચંદા બાંધવાને આપણી પાસે કાંઇ સાધન છે જ નહિ. આ બાબતને જલાખ શ્રી. શેરલાલ ભાઇએ ‘સાપેક્ષતાવાદ' એ મથાળા નીચે જીવન સાહિત્ય’ નામના હિંદી માસિકમાં પ્રગટ કરેલા. તેને અનુવાદ ગયા નવેમ્બર માસના ‘શિક્ષણ અને સાહિત્ય'માં પ્રગટ થયેલા લેવામાં આવે છે. જૈન વિચારસરણીમાં ‘સાપેક્ષતાવાદ' અથવા તે ‘અનેકાન્તવાદ'ને બહુ જ મહત્વનુ સ્થાન છે; તેથી એ લેખ જૈન દર્શનના અનુયાયીઓએ ખાસ મનન કરવા લાયક છે એમ સમજીને અહિં સાભાર ઉષ્કૃત કરવામાં આવે છે. પરમાન દ]
સાહિત્ય-પરીક્ષણ મારો વિષય નથી, અને અકસ્માતજ આ ચર્ચા મારે માથે આવી પડી. મારા એ લેખમાં કઇ વિચારદોષ ન હોય તે પ્ણ બીજા વિચારાને મારી સાથે પ્રમાણિક મતભેદ પણ હાઇ શકે. કેટલાક વિષયો એ જાતના હાય છે જે હ ંમેશા ચર્ચાસ્પદ જ રહે છે, અને અમુક હદ સુધી ચર્ચા થઇ ગયા પછી પેાતાના મત પ્રગટ કરીને મૌન ધારણ કરવું એમાંજ ડહાપણ છે. પોતાને કાઇ સંપ્રદાય ઉભા કરવાની દૃષ્ટિ રાખ્યા વગર આવી ચર્ચા થાય તે મતભેદ હાવા છતાં, પરસ્પર આદર *અને મૈત્રીના સબંધ કાયમ રહે છે. આ દૃષ્ટિએ શ્લીલ અશ્લીલતા વિષેની મારી વિચારશ્રેણીના વિરેધ કરનારા મિત્રને જવાબ આપવાની દૃષ્ટિએ કાંઈ લખવાનું મને ઉચિત નથી
લવાજમ
રૂપિયા ૨
લાગતું. આ ક્ષેખ તે એ ચર્ચામાં આપેલા સાપેક્ષતાવાદના જ કાંઇક વિચાર કરવા માટે લખવામાં આવ્યા છે. મારા લેખામાં હ ંમેશાં એવા પ્રયત્ન હેાય છે કે, વિચારધારા ચલાવવાની આપણી પદ્ધતિ સ્વતંત્ર, સ્પષ્ટ પુને સાક્ હાય--અને અનુભવના ક્ષેત્રમાં આવનારી હાય; બનતા સુધી કાઇ કલ્પના, માન્યતા, પૂર્વગ્રહ કે વાદને આધારે ન થઇ હાય. આથી જે નિરપેક્ષતા અનુભવની મર્યાદા બહાર હૈય તેને પણ વ્યવહારને માટે કાલ્પનિક જ કહેવી જોઇએ.
એ વાત સાચી છે કે, કેટલીક વસ્તુએ અમુક દેશકાળ એટલે કે પરિસ્થિતિમાં સત્ય, ધર્મ, નીતિ વગેરેથી યુક્ત માની શકાય અને ખીજી પરિસ્થિતિમાં એથી ઊલટી માની શકાય. પરંતુ કેવળ નૈતિક વિષયોમાં જ એમ નથી. સામાન્ય સ્થળ પદાર્થોનાં ગુણવણૅનમાં પણ એમ જ હોય છે. ઉકળતું પાણી ઉકળતા લેઢાના રસની દૃષ્ટિએ બહુ જ ઠંડી વસ્તુ છે અને જમાવેલા પાણી (બરફ) તે જમાવેલા એકસીજન આગળ બહુ ગરમ પદાર્થ કહી શકાય. છતાં બરફની ગરમીથી પોતાની ટાઢ ઉડાવવી અથવા ઉકળતા પાણીના સ્પર્શ કરવા એક માણસ માટે શકય નથી. મનુષ્ય માત્રને માટે નિશ્ચયપૂર્વક બરફ બહુ ઠંડા જ છે અને ઉકળતું પાણી બહુ ગરમ જ છે. ઠંડી અને ગરમી સાપેક્ષ ગુણુ હેાવા છતાં, માણસની પેાતાની સહનશકિતના માપથી બરક અતિ શીતળતાના ક્ષેત્રમાં અને ઉકળતું પાણી અતિ ઉષ્ણુતાનાં ક્ષેત્રમાં છે. પોતાના શરીરની ઉષ્ણતાને ધ્યાનમાં રાખીને તેણે એક ગજ બનાવ્યા છે અને વ્યવહારને માટે એજ માપ એને માટે પૂરતુ જ નહિ, બલકે અનિવાર્ય પણ છે. માણસાની પ્રકૃત્તિ ભિન્ન ભિન્ન હોય છે. અને દરેકના ડી ગરમીને નિર્ણય કંઇક બિન્ન હોઇ શકે. પરંતુ આ ભેદ ન્યૂનતમ અને અધિક્તમની વચ્ચે આવેલા એક નાનકડા સ્થાનમાં જ રહે છે. ઉદાહરણાર્થે, ખુશનુમા ઠંડીની વ્યાખ્યા ૪૦૦થી ૭૦૦ અંશની વચ્ચે જ ડાઇ શકે, અને ગરમીની ૮૦૦થી ૧૦૦૦