Page Text
________________
કવિ શાલિસૂરિવિરચિત વિરાટપર્વ નું અવલોકન
ચિમનલાલ શિ. ત્રિવેદી [૧].
વિદુરની દીક્ષા, કૃષ્ણ-જરાસંધયુદ્ધમાં કૌરવોનું જૈન કવિ શાલિસરિવિરચિત “ વિરાટપર્વ ” મરણ અથવા અન્યત્ર વિદુર પાસે એમણે લીધેલી વિ. સં. ૧૪૭૮ પૂર્વે રચાયેલું છે અને “ગુર્જર- દીક્ષા અને અંતે પાંડવોની દીક્ષા, ત્રણ ચેષ્ઠ રાસાવલી” (સંપાદક : પ્રો. બી. કે ઠાકોર, શ્રી પડાને મળેલા મેક્ષ અને નકુલ–સહદેવને સર્વાર્થએમ. ડી. દેસાઈ અને શ્રી મ. સી. મોદી) માં સિદ્ધિમાં દેવપર્યાયની પ્રાપ્તિ વગેરે પ્રસંગે નિરૂપાયેલા સંગ્રહાયેલું છે. વિ. સં. ૧ઃ ૮૪ માં સાણંદમાં મળે છે. આ રીતે, જન મહાભારતકથા વ્યાસ રચિત લખાયેલી હસ્તપ્રતને આધારે એની વાચના મહાભારતકથાથી જુદી પડે છે. ઉપરનિર્દિષ્ટ આપવામાં આવી છે. ૧૪મા સૈકામાં કવિ
પંચપંડવચરિતરાસુ”જેવી કૃતિઓમાં આપણને નાકર અને વિપશુદાસ જેવા જૈનેતર કવિઓએ આવી જનમહાભારતકથાની પરંપરાનું દર્શન થાય મહાભારતનાં પર્વોને ગુજરાતીમાં અવતાર્યા એ
છે. “હરિવંશ'માંની ‘વિરાટપર્વવાળી કથામાં કીચકને પૂર્વે જૈનેતર કવિઓ દ્વારા પણ મહાભારતકથાનું અંતે દીક્ષા લઈ અવધિજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરતો દર્શાવ્યા આલેખન થયું છે. ઉપરના સંપાદનમાં સંગ્રહાયેલા છે. પરંતુ કથાને “ગગ્રહ’વાળા ઉત્તરાર્ધ એમાં કવિ શાલિભદ્રસૂરિકન “પંચપ' વચરિતરાસુ” વિ. નથી. “પાંડવપુરાણમ'માં પાંડવો અનુક્રમે પુરોહિત, સં. ૧૪૧૦) અને અભ્યાસવિદાય આ કૃતિ એનાં રસ, બૃહન્નટ, અશ્વપાલ અને ગોપાલ તરીકે તથા ઉદાહરણ છે.
દ્રૌપદી ભાલણના વેશે વિરાટરાજાને ત્યાં રહે છે. જૈન સાહિત્યમાં કવિ નિમેનકત “હરિવંશ સ્ત્રીવેશી ભીમ દ્વારા કીચકને વધ નિર્દેશાયા પછી પુરાણ” (વિ. સં. ૮૪૦)માં, દેવપ્રભસૂરિકૃત પાંડવ- જાલંધરની વિરાટ પર ચડાઈ, દુર્યોધનનું ઉત્તર દિશા ચરિત્ર' (વિ. સં. ૧૨૭૦), શુભચંદ્રાચાર્યના તરફથી ગેહરણ, બૃહન્નટવેશી અર્જુન સાથે ઉત્તરનું પાંડવપુરાણમ' (વિ. સં. ૧૬૦૮)માં અને રણસંગ્રામમાં જવું–ભયભીત બની પાછા ફરવું, અને હેમચંદ્રાચાર્યની “ત્રિષષ્ટિશલારાપુરષચરિત્ર' જેવી : છેવટે અર્જુનને પરિચય મળતાં તેના સારથિ બની કૃતિઓમાં કૌરવ-પાંડવકથાનું આલેખન થયું છે. '
તે વિજયી થવું વગેરે પ્રસંગે આલેખાયા છે. જૈન મહાભારત કથાની પરંપરા મહાભારતકથા
કવિ શાલિસૂરિનું ‘વિરાટપર્વ જૈન મહાભારતપરંપરાથી કેટલાક અંશમાં જુદી તરી આવતી કથાના અંશને અનુસરવાને બદલે વ્યાસ રચિત દેખાય છે. (જેન પાંડવકથાના ઉપર નિર્દેશેલા મહાભારતકથાને અનુસરે છે એ નોંધપાત્ર છે એટલે ગ્રંથે પણ કથાનકના અંશમાં ક્યાંક ક્યાંક જુદા
આપણે વ્યાસ રચિત મહાભારતમાંની ‘વિટારપર્વ'ની પણું દર્શાવે છે.) એમાં, દ્રૌપદીનું પાંચ પાંડવો કથાને અવલોકીએ. સાથે નહિ પણ અજુન સાથેનું લગ્ન, ક્યાંક વિષય
[૨] રતિના પ્રત્યક્ષ ફલદર્શને કચકડી દીક્ષા તો ક્યાંક વ્યાસરચિત મહાભારતમાં વિરાટપર્વની કથા ભીમને હાથે એનું મૃત્યુ, કૌરવોના દુર્વ્યવહારને કારણે વ્યાસના મહાભારતમાં “વિરાટપર્વ” પાંડવ
[બલિપ્રકાશ, માર્ચ ૧૮
| SR No. | 522397 |
| Book Title | Buddhiprakash 1968 03 Ank 03 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Yashwant Shukl, Madhusudan Parekh |
| Publisher | Gujarat Vidyasabha |
| Publication Year | 1968 |
| Total Pages | 52 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Magazine, India_Buddhiprakash, & India |
| File Size | 6 MB |