Aetihasik Pariprekshya ma Namaskar Mangal

SR No.: 249354
Original Sutra Author: N/A
Author: M A Dhaky
Publisher: Z_Nirgranth_Aetihasik_Lekh_Samucchay_Part_1_002105.pdf and Nirgranth_Aetihasik_Lekh_Samucchay_Part_2
Publication Year: 2002
Total Pages: 12
Language: Gujarati
Classification: Article & Panch Parmesthi
File Size: 463 KB

Page 2

નિર્ચન્થ ઐતિહાસિક લેખ-સમુચ્ચય-૧
(સંકલન પ્રાયઃ ઈસ્વી ૪૭૫-૫૦૦)ના આદિ નમસ્કાર-મંગલ રૂપે મળતા પાઠમાં આ વિશેષ ચાર પદો નથી. સંભવતઃ આવશ્યકનિયુક્તિ પ્રાયઃ ઈસ્વી પ૨૫)માં તેના થયેલા સર્વપ્રથમ પ્રવેશ બાદ તેના આધારે જિનભદ્રગણિ ક્ષમાશ્રમણ કૃત વિશેષાવશ્યકભાષ્ય(પ્રાયઃ ઈસ્વી ૫૮૫)માં એનો સૌ પ્રથમ સ્પષ્ટ રૂપે, ખાસ કરીને તેની સ્વોપજ્ઞ વ્યાખ્યામાં, નિર્દેશ થયેલો જોવા મળે છે. દિગંબરોમાં એ ચાર મૂળ મહારાષ્ટ્ર પ્રાકૃતમાં રચાયેલાં પદો શૌરસેની પ્રાકૃત અનુસાર મળે છે.
પંચનમસ્કારમાં અહતો, સિદ્ધ, આચાર્ય, ઉપાધ્યાય અને લોકમાં વિચરમાન સર્વ સાધુ-સંતોને ક્રમવાર વંદના દીધી છે. નિર્દોષ એવાં આ પદોના મૂલાર્થમાં સીધી રીતે તો કોઈ મંત્રાત્મક્તા કે તંત્રમૂલકતાનો ભાવ કે સ્પર્શ નથી. અસલમાં આ પાંચ પદ કેવળ સૂત્રારંભે (એવં ધર્મકાર્યમાં) માંગલિક વચન રૂપે પઠન કરવા માટે રચવામાં આવેલાં; પણ મોડેથી એની પરમ પ્રભાવકતા વિશેની માન્યતાઓ પ્રચારમાં આવી, અને પછીથી તો તેના સમર્થનમાં મહિમાપરક કથાઓ પણ ઘડી કાઢવામાં આવી : અને આ “નમસ્કાર-મંગલ' એ રીતે નવપદયુક્ત “નવકાર-મંત્ર'રૂપે ઘોષિત થયું, ઠરી ચૂક્યું, અને આજે તો એના મહિમાની અપારતા વર્ણવતાં, એમાં અનેક ગૂઢાર્થો અને એના સ્મરણ-જપનથી થતા પારાવાર લાભની વાતો કથનાર અનેક લેખો-પુસ્તકોનું સર્જન થઈ ચૂક્યું છે, થતું રહ્યું છે.
પ્રાચીન કાળે, અહંતુ વર્ધમાન પછીના સમીપના સમયમાં, એટલે કે નિર્ચન્થ આગમોની પ્રથમ વાચના–પાટલિપુત્ર વાચના (પ્રાયઃ ઈ. સ. પૂ. ૩૦૦) સમયે કે તે પછીની કેટલીક સદીઓ સુધી–આ “નમસ્કાર-મંગલ'ની શું સ્થિતિ રહી હતી તે જોતાં બે વાત તો પ્રથમ દષ્ટિએ જ સ્પષ્ટ બની રહે છે : ૧) નમસ્કાર-મંગલમાં પુરાતન કાળે પ્રથમનું કેવળ એક જ પદ યા વિકલ્પ પ્રથમનાં બે જ પદો જ્ઞાત હતાં; ૨) પદોના કેટલાક શબ્દોનાં વર્તમાને પ્રચલિત મહારાષ્ટ્ર પ્રાકૃત રૂપથી અસલી અર્ધમાગધી રૂપો ભિન્ન હતાં : આ બે મુદ્દા પ્રસ્તુત મંગલના ઇતિહાસમાં ઘણું જ મહત્ત્વ ધરાવતા હોઈ કંઈક વિસ્તારથી તે વિશે સાધાર-સપ્રમાણ વિચાર કરીશું.
બેએક દશકા પહેલાં મહારાષ્ટ્રમાં મળી આવેલી પાસેની ગુફાઓમાંની એકના ટૂંકા શિલાલેખ(ઈ. સ. પૂ. બીજી-પહેલી સદી)માં", અને મથુરાના શકકાલીન એવં કુષાણકાલીન સમયમાં (ઈસ્વીસનની દ્વિતીય-તૃતીય શતાબ્દીના આરંભના બેત્રણ દશકોમાં) કેવળ એક જ પદ, પ્રચલિત પંચનમસ્કારનું પહેલું પદ માત્ર, મળે છે . અને ત્યાં પાઠ છે નમો અરહંતાનું (કે વિકલ્પ નો મરદંતાન). કલિંગસમ્રાટ મહામેઘવાહન ખારવેલના કુમારગિરિની હાથીગુફામાં છતમાં કોરેલ મોટા પ્રશસ્તિલેખ(પ્રાય ઈ. સ. પૂ. ૫૦)માં બે પદો મળે છે: નમો અરહંતાનું તથા ત્યાં તે પછી તરત જ નો સવે વિધાન એમ કર્યું છે. પ્રચલિત પાઠના બાકીનાં ત્રણ પદો એ કાળે તો ક્યાંય પણ જોવા મળતાં નથી.