SearchBrowseAboutContactDonate
Page Preview
Page 38
Loading...
Download File
Download File
Page Text
________________ & द्वितीयः परिच्छेदः । २३. भी रूप बनेगा 'भूत + लोपकृती' जिसका अभिप्राय है 'प्राणियों के विनाश में । पूर्वोक्त इहार्थ के साथ-साथ इस अनिष्टार्थ का प्रतिपादन होने के कारण यह पर 'म्याहतार्थ' शेष उत्पन्न हो गया है ॥ १० ॥ लक्षणं लक्षपति शब्दशास्त्रविरुद्ध यसवलक्षणमुच्यते । मानिनी मानवलनो यथेन्दुर्विजयत्यसैौ ॥ ११ ॥ यत्पदं शब्दानां शाखेण व्याकरणेन विरुद्धं तदलक्षणं कथ्यते । उदाहरति-त्युदाहरणार्थम् | मानवसौना तरुणीनां मानस्याहङ्कारस्य वळयतीति दलनो विदारकः इन्दुन्द्रो विजयत्ति विशेषेण जयति । चन्द्रोदये सन्मयोन्मादेन पतिषु साहद्वारा अपि युवतयो मानं मुखन्तीति । अत्र 'परवेः' इति सूत्रेणात्मनेपदप्राप्तिर्विजयतीति परस्मैपदं दुष्टम् विजयते इत्येव सत्यम् ॥ ११ ॥ जो पद व्याकरणविरुद्ध हो उसे 'अलक्षण' दोष कहते हैं। यथा- मानिनी स्त्रियों के मान-मर्दन करनेवाले चन्द्रमा की विजय हो । टिप्पणी- यहाँ पर 'विजयति' शब्द दूषित है। व्याकरण नियमानुसार 'जि' धातु - जिसका अर्थ है जीतना-'परस्मैपदी' है, किन्तु 'वि' उपसर्ग पूर्व में रहने पर वह धातु 'आरमनेपदी' हो जाती है। अपुन 'जयति' शब्द तो व्याकरण-सम्मत है और इसीलिये मदुष्ट भी । जैसे कि--'स जयति सिन्धुखदनो' आदि पद में, किन्तु 'वि' पूर्वक 'जि' धातु का लट् लकार में प्रथमपुरुष का रूप होना चाहिये ''विजयते' न कि 'विजयति' जैसा कि यहाँ पर प्रयुक्त है। इसीलिये इस लोक में 'क्षण' नामक दोष माना गया है ॥ ११ श्वसङ्केत प्रक्तार्थमाह स्वसङ्केत प्रक्लृप्रार्थं नेयार्थान्तरवाचकम् | यथा विभाति शैखोऽयं पुष्पितैर्वानरध्वजैः ॥ १२ ॥ नीयत इति नेयं मह्यं न तु गम्यम् । नेयं च तदर्थान्तरं च नेयार्थान्तरं तस्य बाधकं पदं स्त्रसंकेत प्रक्तार्थं भवतीत्यर्थः । उदाहरति-- यथेति । अत्र वानरध्वजैरिति ककुमाख्यैरर्जुनवृक्षैरित्यर्थः । वानरध्वमशब्देनार्जुननामा पाण्टवः कथ्यते तस्य कपिध्वजत्वात् । ननु अर्जुननाम्ना सादृश्येन ककुमपक्षास्तेन वानरवत्रपदं नेयार्थन् । वानरध्वमश देन हि रुकुमवृक्षा न कथ्यन्ते ततः स्वसंकेत प्रकृतार्थं दानरध्यन पदम् । यतु समस्त कविसंकेतनं तथ न दोषः । यथा रथाङ्गशब्दचक्रनानि पक्षिणि द्विरेफशन्नो भ्रमरे, दिकशब्दः काके ॥ १२ ॥ 'स्व संकेत प्रकृतार्थ' नामक दोष वहाँ पर होता है जहाँ किसी प्रसिद्ध एवं
SR No.090529
Book TitleVagbhattalankar
Original Sutra AuthorVagbhatt Mahakavi
AuthorSatyavratsinh
PublisherChaukhamba Vidyabhavan
Publication Year
Total Pages123
LanguageHindi, Sanskrit
ClassificationBook_Devnagari & Literature
File Size2 MB
Copyright © Jain Education International. All rights reserved. | Privacy Policy