SearchBrowseAboutContactDonate
Page Preview
Page 362
Loading...
Download File
Download File
Page Text
________________ ३५८ नवपदार्थ-मोक्षमार्ग वर्णन कर्मणामभावेन च सर्वज्ञः सर्वलोकदर्शी च। प्राप्नोतीन्द्रियरहितमव्याबाधं सुखमनन्तम् ।।१५१।। आस्रवहेतुर्हि जीवस्य मोहरागद्वेषरूपो भावः । तदभावो भवति ज्ञानिनः । तदभावे भवत्यासवभावाभावः। आस्रवभावाभावे भवति कर्माभावः । कर्माभावेन भवति सार्वज्ञ सर्वदर्शित्वमव्याबाधमिन्द्रियव्यापारातीतमनन्तसुखत्वञ्चेति । स एष जीवन्मुक्तिनामा भावमोक्षः । कथमिति चेत् ? भावः खल्वत्र विवक्षित: कर्मावृतचैतन्यस्य क्रमप्नवर्तमानज्ञप्तिक्रियारूपः । स खलु संसारिणोऽनादिमोहनीयकोदयानुवृत्तिवशादशुद्धो द्रव्यकर्मानवहेतुः । स तु ज्ञानिनो मोहरागद्वेषानुवृत्तिरूपेण प्रहीयते । ततोऽस्य आस्रवभावो निरुद्ध्यते । ततो निरुद्धाञवभावस्यास्य मोहक्षयेणात्यन्तनिर्विकारमनादिमुद्रितानन्तचैतन्यवीर्यस्य शुद्धज्ञप्तिक्रियारूपेणान्तर्मुहूर्तमतिवाह्य युगपज्ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयेण कथञ्चित् कूटस्थज्ञानत्वमवाप्य ज्ञप्तिक्रियारूपे क्रमप्रवृत्त्यभावाझावकर्म विनश्यति । ततः कर्माभावे स हि भगवान्सर्वज्ञः सर्वदर्शी व्युपरतेन्द्रियव्यापाराव्याबाधानन्तसुखश्च नित्यमेवावतिष्ठते । इत्येष भावकर्ममोक्षप्रकार: द्रव्यकर्ममोक्षहेतुः परमसंवरप्रकारश्च ।। १५० - १५१।। अब मोक्षपदार्थका व्याख्यान है। अन्वयार्थ-( हेत्वभावे ) [ मोहरागद्वेषरूप] हेतुका अभाव होनेसे ( ज्ञानिनः ) ज्ञानीको ( नियमात् ) नियमसे ( आस्रवनिरोध: जायते ) आस्रवका निरोध होता है ( तु ) और ( आस्रवभावेन विना ) आस्वभावके अभावमें ( कर्मणः निरोधः जायते ) कर्मका निरोध होता है । (च) और ( कर्मणाम् अभावेन ) काँका अभाव होनेसे वह ( सर्वज्ञः सर्वलोकदी च ) सर्वज्ञ तथा सर्वलोकदर्शी होता हुआ ( इन्द्रियरहितम् ) इन्द्रियरहित, ( अव्याबाधम् ) अव्याबाध, ( अनन्तम् सुखम् प्राप्नोति ) अनंत सुखको प्राप्त करता है। टीका-यह, द्रव्यकर्ममोक्षके हेतुभूत परम-संवररूपसे भावमोक्षके स्वरूपका कथन है : आस्रवका हेतु वास्तवमें जीवका मोहरागद्वेषरूप भाव है। ज्ञानीको उसका अभाव होता हैं । उसका अभाव होनेसे आस्रवभावका अभाव होता है । आस्रवभावका अभाव होनेसे कर्मका अभाव होता है । कर्मका अभाव होनेसे सर्वज्ञता, सर्वदर्शिता और अव्याबाध इन्द्रियव्यापारातीत अनंत सुख होता है। सो यह जीवन्मुक्ति नामका भावमोक्ष है। 'किस प्रकार ?' ऐसा प्रश्न किया जाये तो निम्नानुसार स्पष्टीकरण है- ___ यहाँ जो 'भाव' विवक्षित है वह कर्मावृत ( कसे आवृत हुए ) चैतन्यकी क्रमसे प्रवर्तनेवाली ज्ञप्तिक्रियारूप है ! वह भाव वास्तवमें संसारीके अनादि कालसे मोहनीयकर्मके उदयके अनुसरणके वशसे अशुद्ध है तथा द्रव्यकर्मास्रवका हेतु है । परन्तु वही भाव ज्ञानीके मोहरागद्वेषवाली परिणतिरूपसे प्रहानिको ( प्रकृष्ट हानि को ) प्राप्त होता है, इसलिये उसके
SR No.090326
Book TitlePanchastikay
Original Sutra AuthorKundkundacharya
AuthorShreelal Jain Vyakaranshastri
PublisherBharat Varshiya Anekant Vidwat Parishad
Publication Year
Total Pages421
LanguageHindi, Sanskrit
ClassificationBook_Devnagari, Philosophy, & Religion
File Size11 MB
Copyright © Jain Education International. All rights reserved. | Privacy Policy