________________
३४२
नवपदार्थ - मोक्षमार्ग वर्णन
शुभाशुभकर्म । कस्य ? भिक्खुस्स तस्य रागादिरहितशुद्धोपयोगेन तपोधनस्य । कथंभूतस्य । समसुहदुक्खस्स-समस्तशुभाशुभसंकल्परहितशुद्धात्मध्यानोत्पन्नपरमसुखामृततृप्तिरूपैकाका
रसमरसीभाव-बलेन अनभिव्यक्तसुखद् रूपहर्षविदविकारत्वात्समसुखदुःखस्येति । अत्र शुभाशुभसंवरसमर्थः शुद्धोपयोगो भावसंवरः भावसंवराधारेण नवतरकर्मनिरोधो द्रव्यसंवर इति तात्पर्यार्थः ।। १४२ ।
हिन्दी ता० - उत्थानिका- आगे सामान्यसे पुण्य तथा पापके संघरका स्वरूप कहते
हैं
अन्वयसहित सामान्यार्थ - ( जस्स) जिसके भीतर ( सव्वदव्वेसु) सर्व द्रव्योंमें ( रागो दोसो मोहो वा ) राग, द्वेष, मोह (ण) नहीं (विज्जदि) मौजूद है उस ( समसुहदुक्खस्स ) सुख व दुःखमें समान भावके धारी ( भिक्खुस्स) साधुके ( सुहं असुहं ) शुभ या अशुभ कर्म ( णासवदि) नहीं आते हैं।
विशेषार्थ - जीवके परमधर्म लक्षण स्वरूप शुद्धभावसे विपरीत रागद्वेष तथा मोह भाव हैं । सो साधु तपोधन राग द्वेष मोहसे रहित शुद्धोपयोगसे युक्त है वह सर्व शुभ तथा अशुभ संकल्पोंसे रहित शुद्ध आत्मध्यानसे पैदा होनेवाले सुखामृतमें तृप्तिरूप एक आकार समतारसमयी भावके बलसे अपने भीतर सुख दुःख रूप हर्ष तथा विषादके विकारोंको नहीं होने देता है। ऐसे सुख दुःखमें समभावके धारी साधुके शुभ अशुभ कर्मका आस्त्रव नहीं होता है । यहाँपर शुभ अशुभ भावके रोकने में समर्थ शुद्धोपयोगको भावसंवर तथा भावसंवरके आधारसे नवीन कर्मोका रुकना सो द्रव्यसंवर है । यह तात्पर्य है ।। १४२ ।।
विशेषेण संवरस्वरूपाख्यानमेतत् ।
जस्स जदा खलु पुण्णं जोगे पावं च णत्थि विरदस्स ।
संवरणं तस्स तदा सुहासुह- कदस्स कम्मस्स । । १४३ ।। यस्य यदा खलु पुण्यं योगे पापं च नास्ति विरतस्य ।
संवरणं तस्य तदा शुभाशुभकृतस्य कर्मणः ।। १४३ ।।
यस्य योगिनो विरतस्य सर्वतो निवृत्तस्य योगे वाङ्मन: कायकर्मणि शुभपरिणामरूपं पुण्यमशुभपरिणामरूपं पाप यदा न भवति तस्य तदा शुभाशुभ भावकृतस्य द्रव्यकर्मणः संवरः स्वकारणाभावात्प्रसिद्ध्यति । तदत्र शुभाशुभपरिणामनिरोधी भावपुण्यपापसंवरो द्रव्यपुण्यपापसंवरस्य हेतुः प्रधानोऽवधारणीय इति । । १४३ । ।
इति संवरपदार्थव्याख्यानं समाप्तम् ।