Page Text
________________
पंचास्तिकाय प्राभृत
समय व्याख्या गाथा ५७ जीवस्यौदयिकादिभावानां कर्तृत्वप्रकारोक्तिरियम् ।
कम्मं वेदयमाणो जीवो भावं करेदि जारिसयं । सो तस्स तेण कत्ता हवदि ति य सासणे पढिदं ।।५७।।
कर्म वेदयमानो जीवो भावं करोति याद्दशकम् ।
स तस्य तेन कर्ता भवतीति च शासने पठितम् ।। ५७।। जीवेन हि द्रव्यकर्म व्यवहारनयेनानुभूयते, तच्चानुभूयमानं जीवभावानां निमित्तमात्रमुपवर्ण्यते । तस्मिन्निमित्तमात्रभूते जीवेन कर्तृभूतेनात्मनः कर्मभूतो भावः क्रियते । अमुना यो येन प्रकारेण जीवने भावः क्रियते, स जीवस्तस्य भावस्य तेन प्रकारेण कर्ता भवतीति ।। ५७।।
हिंदी समय व्याख्या गाथा ५७ अन्वयार्थ ( कर्म बंदयमानः , कर्मको वेदता हुआ ( जीवः ) जीव ( यादृशकम् भावं । जैसे भावको ( करोति ) करता है, ( तस्य ) उस भावका ( तेन ) उस प्रकार से [स: } वह ( कर्ता भवति ) कर्ता है- [इति च ] ऐसा [शासने पठितम् ] शासनमें कहा है।
टीका—यह, जीवके औदयिकादि भावोंके कर्तृत्वप्रकारका कथन है।
जीव द्वारा द्रव्यकर्म व्यवहारनयसे अनुभवमें आता है, और वह अनुभवमें आता हुआ जीवभावोंका निमित्तमात्र कहलाता है । वह ( द्रव्यकर्म ) निमित्तमात्र होनेसे, जीव द्वारा कर्तारूपसे अपना कर्मरूप ( कार्यरूप ) भाव किया जाता है । इसलिये जो भाव जिस प्रकारसे जीव द्वारा किया जाता है, उस भावका उस प्रकारसे वह जीन्त्र कर्ता है ।।५७।।
संस्कृत तात्पर्यवृत्ति गाथा ५७ तृतीयस्थलं कथ्यते । अथानंतरं प्रथमगाथायां अशुद्धनिश्चयेन रागादिभावानां जीवस्य कर्तृत्वं कथ्यते । द्वितीयगाथायां तदुदयागतद्रव्यकर्मणो व्यवहारे रागादिभावकर्तृत्वमिति स्वतन्त्रगाथाद्वयं तदनंतरं प्रथमगाथायां जीवस्य यद्येकांतेनोदयागतद्रव्यकर्म रागादिविभावानां कर्तृभवति तदा जीवस्य सर्वप्रकारेणाकर्तृत्वं प्राप्नोतीति कथयति द्वितीयगाथायां तु पूर्वोक्तदूषणस्य परिहारं ददातीति पूर्वपक्षपरिहारमुख्यत्वेन गाथाद्वयं, तदनन्तरं जीव: पुद्गलकर्मणां निश्चयेन कर्ता न भवतीत्यागमसंवाद दर्शयति, द्वितीयायां पुनः कर्मणो जीवस्य चाभेदषट्कारकी कथयतीति स्वतन्त्रगाथाद्वयं इति तृतीयांतरस्थले कर्तृत्वमुख्यत्वेन समुदायेन गाथाषट्कं कथयतीति । तद्यथा । औदयिकादिभावान् केन रूपेण जीव: करोतीति पृष्टे सत्युत्तरं ददाति, --
कम्मं वेदयमाणो-कर्म वेदयमान: नीरागनिर्भरानंदलक्षणप्रचंडाखंडज्ञानकांडपरिणतात्मभावनारहितेन
| SR No. | 090326 |
| Book Title | Panchastikay |
| Original Sutra Author | Kundkundacharya |
| Author | Shreelal Jain Vyakaranshastri |
| Publisher | Bharat Varshiya Anekant Vidwat Parishad |
| Publication Year | |
| Total Pages | 421 |
| Language | Hindi, Sanskrit |
| Classification | Book_Devnagari, Philosophy, & Religion |
| File Size | 11 MB |