SearchBrowseAboutContactDonate
Page Preview
Page 163
Loading...
Download File
Download File
Page Text
________________ १५९ पंचास्तिकाय प्राभृत टीका-द्रव्य और गुणोंको अर्थान्तरपना ( भिन्न पदार्थपना ) हो तो यह निम्नानुसार दोष आयंगा। __ यदि ज्ञानी [आत्मा ] ज्ञानसे अर्थान्तरभूत हो तो ( आत्मा ) अपने करणअंश बिमा कुल्हाड़ी रहित देवदत्तकी भांति करणका व्यापार करने में असमर्थ होनेसे न चेतता ( जानता ) हुआ अचेतन ही होगा और यदि ज्ञान ज्ञानीसे ( आत्मासे ) अर्थान्तरभृत हो तो ज्ञान अपने कर्तृ अंशके बिना, देवदत्तरहित कुल्हाडोकी भांति, अपने कर्ताका व्यापार करने में असमर्थ होनेसे न चेतता ( जानता ) हुआ अचेतन ही होगा, पुनश्च, युतसिद्ध पृथक् सिद्ध ऐसे ज्ञान और ज्ञानी से ( ज्ञान और आत्माको ) संयोगसे चेतनपना हो ऐसा भी नहीं है, क्योंकि निर्विशेष द्रव्य और निराश्रय शून्य होते हैं अर्थात् गुण के बिना द्रव्य का और द्रव्यरूप आश्रय के बिना गुणका अभाव होता है ।।४८।। संस्कृत तात्पर्यवृत्ति गाथा ४८ अथ ज्ञानज्ञानिनोरत्यंतभेदे दोषं दर्शयति,—णाणी-ज्ञानी जीवः, णाणं च तहा-ज्ञानगुणापि तथैन, अत्यंतरिंदो दु-अर्थातरितो भिन्नस्तु यदि भवति । कथं । अण्णमण्णस्स-अन्योन्यसंबन्धित्वेन । लदा किं दूषणं । दोण्हं अचेदणत्तं-द्वयोर्ज्ञानज्ञानिनोरचेतनत्वं जडत्वं, पसजदि-प्राप्नोति । तच्च जड़त्वं कथंभूतं । सम्म जिणाबमदं– सम्यकप्रकारेण जिनानामवमतमसंमतमिति । तथाहि । यथाग्नेगुणिनः सकाशादत्यंतभित्रः सत्रुष्णत्वलक्षणो गुणो दहनक्रिया प्रत्यसमर्थ: सन्निश्चयेन शीतलो भवति तथा जीवाद् गुणिनः सकाशादत्यंतभिन्नो ज्ञानगणः पदार्थपरिच्छिति प्रत्यसमर्थ: सनियमेन जड़ो भवति । यथोष्णगुणादत्वंतभिन्नः सन् वह्निर्गुणी दहनक्रियां प्रत्यसमर्थ: सन्त्रिश्चन शीतलो भवति तथा ज्ञानगुणादत्यंतभिन्न: सन् जीवो गुणी पदार्थविच्छित्ति प्रत्यसमर्थः सन्निश्चयेन जहा भवति । अथ मतं यथा भिन्नदात्रोपकरणेन देवदत्तो लावको भवति तथा भिन्नजानेन ज्ञानी भवतीति । नैवं वक्तव्यं । छेदनक्रियां प्रति दात्रं बाह्योपकरणं, वीर्यांतरायक्षयोपशमजनितः पुरुषस्य शक्तिविशेषस्तत्राभ्यंतरोपकरणं शक्त्यभावे दात्रोपकरणे हस्तव्यापारे च सति छेदनक्रिया नास्ति तथा प्रकाशोपाध्यायादिबहिरंगसहकारिसद्भावे सत्यभ्यंतरज्ञानोपकरणाभावे पुषस्य पदार्थपरिच्छितिक्रिया न भवतीति । अत्र यस्य ज्ञानस्याभावाज्जीवो जड: सन् वीतरागसहजसुंदरानंदस्यन्दि परमार्थिकसुखमुपादयमजानन संसारे परिभ्रमति तदेव रागादिविकल्परहितं निजशुद्धात्मानुभूतिज्ञानमुपादेयमिति 'भावार्थः ।।४८॥ एवं व्यपदेशादिव्याख्यानमुख्यत्वेन गाथात्रयं गतं । हिन्दी तात्पर्यवृत्ति गाथा ४८ उत्थानिका-आगे दिखलाते हैं कि यदि ज्ञानको ज्ञानीसे बिलकुल जुदा मानोगे तो क्या दोष होगा?
SR No.090326
Book TitlePanchastikay
Original Sutra AuthorKundkundacharya
AuthorShreelal Jain Vyakaranshastri
PublisherBharat Varshiya Anekant Vidwat Parishad
Publication Year
Total Pages421
LanguageHindi, Sanskrit
ClassificationBook_Devnagari, Philosophy, & Religion
File Size11 MB
Copyright © Jain Education International. All rights reserved. | Privacy Policy