SearchBrowseAboutContactDonate
Page Preview
Page 128
Loading...
Download File
Download File
Page Text
________________ १२४ षड्द्रव्य-पंचास्तिकायवर्णन सह नीरक्षीरयोरिवैक्येन वृत्तिः यतस्ते तत्संपर्कहेतुभूतकषाययोगविप्रयोगादतीतानंतरशरीर - मात्रावगाहपरिणतत्वेऽप्यत्यंतभिन्नदेहाः वाचां गोचरमतीतश्च तन्महिमा, यतस्ते लौकिकप्राणधारणमंतरेण शरीरसंबंधमतरेण च परिप्राप्तनिरुपाधिस्वरूपाः सततं प्रतपन्तीति ।। ३५।। हिन्दी समय व्याख्या गाथा-३५ अन्वयार्थ—( येषां ) जिनके ( जीवस्वभावः ) जीवस्वभाव ( -प्राणधारणरूप जीवत्व ) ( न अस्ति ) नहीं है और ( सर्वथा ) सर्वथा ( तस्य अभावः च ) उसका अभाव भी नहीं है, ( ते ) वे ( भिन्नदेहाः ) देहरहित ( वाग्गोचरम् अतीता; ) वचनगोचरातीत ( सिद्धाः भवन्ति ) सिद्ध ( सिद्ध ) भगवंत हैं। टीका--यह सिद्धोंके जीवत्व और देहप्रमाणत्वकी व्यवस्था है। सिद्धोंके वास्तवमें द्रव्यप्राणके धारणस्वरूपसे जीवस्वभाव मुख्यरूपसे नहीं है, ( उन्हें ) जीवस्वभावका सर्वथा अभाव भी नहीं है, क्योंकि भावप्राणके धारणस्वरूप जीवस्वभावका मुख्यरूपसे सद्भाव है । और उन्हें शरीरके साथ नीरक्षीरकी भांति एकरूपवृत्ति नहीं है, क्योंकि शरीरसंयोगके हेतुभूत कषाय और योगका वियोग हो गया है इसलिये वे अतीत अनन्तर शरीरप्रमाण अवगाहरूप परिणत होने पर भी अत्यन्त देह रहित हैं। और वचनगोचरातीत उनकी महिमा है, क्योंकि लौकिक प्राणके धारण बिना और शरीरके सम्बन्ध बिना सम्पूर्णरूपमे प्राप्त किये हुए निरुपाधि स्वरूप द्वारा वे सतत प्रतपते हैं ( प्रतापवंत वर्तते है ) ||३५।। संस्कृत तात्पर्यवृत्ति गाथा-३५ अथ सिद्धानां शुद्धजीवत्वं अतीतशरीप्रमापाकाशव्यापकत्वादिति व्यवहारेण भूतपूर्वकन्यायेन किंचन्न्यूनचरमशरीरप्रमाणं च व्यवस्थापयति जेसिं जीवसहाओ णत्थि-येषां कर्मनितद्रव्यप्राणभावप्राणरूपो जीवस्वभावो नास्ति, ते होति सिद्धा—ते भवन्ति सिद्धा इति संबंधः । यदि तत्र द्रव्यभावप्राणा न संति तर्हि बौद्धमतवत्सर्वथा जीवाभावो भविष्यतीत्याशंत्र्योत्तरमाह-अभावा य सव्वहा तत्थ णत्थि-शुद्ध-सत्ताचैतन्यज्ञानादिरूपशुद्धभावप्राणसहितत्वात्तत्र सिद्धावस्थायां सर्वथा जीवाभावोपि नास्ति च । सिद्धाः कथंभूताः । भिण्णदेहा-अशरीरात् शुद्धात्मो विपरीताः शरीरोत्पत्तिकारणभूता: मनोवचनकाययोगाः क्रोधादिकषायाश्च न संतीति भिन्नदेहा अशरीरा ज्ञातव्याः । - पुनश्च कथंभूता: वचिगोयरमतीदा--सांसारिकद्रव्यप्राणभावप्राणरहिता अपि विजयं ते प्रत्तपंतीति हेतोर्वचनगोचरातीतस्तेषां महिमा स्वभावः अथवा सम्यक्त्वाद्यष्टगुणैस्तदंतर्गतानंतगुणैर्वा सहितास्तेन कारणन वचनगोचरातीता इति । अथात्र यथा पर्याथरूपेण पदार्थानां क्षणिकत्वं दृष्ट्वातिव्याप्ति कृत्वा द्रव्यरूपेणापि क्षणिकत्वं मन्यते सौगतः तथेन्द्रियादिदशप्राणसहितस्याशुद्धजीवस्याभावं दृष्ट्वा मोक्षावस्थायों केवलज्ञानाद्यनंतगुणसहितस्य शुद्धजीवस्याप्यभावं मन्यत इति भावार्थ: ।।३५॥
SR No.090326
Book TitlePanchastikay
Original Sutra AuthorKundkundacharya
AuthorShreelal Jain Vyakaranshastri
PublisherBharat Varshiya Anekant Vidwat Parishad
Publication Year
Total Pages421
LanguageHindi, Sanskrit
ClassificationBook_Devnagari, Philosophy, & Religion
File Size11 MB
Copyright © Jain Education International. All rights reserved. | Privacy Policy