________________
१५८
आवश्यकमुत्रस्य ध्यते । प्रतिशब्दोऽत्र प्रातिकूल्ये तेन प्रतिकूलं क्रमणं-परावृत्य गमनं-पतिक्रमणं', पूर्व शुभयोगेभ्यो विनिष्क्रम्याऽशुभयोगसंप्राप्तस्यात्मनः पुनस्तेष्वेव शुभयोगेषु संक्रमणमित्यर्थः । तथा चोक्तम्
" स्वस्थानादपरस्थाने. प्रमादात्संगतस्य यत् । तत्रैव क्रमणं भूयः प्रतिक्रमणमुच्यते ॥” इति, " गतस्यौदयिकं भावं क्षायोपशमिकात्पुनः ।
क्षायोपशमिकाऽऽवेशः प्रतिक्रमणमुच्यते ॥” इति च । यद्वा प्रतिशब्द आभिमुख्यार्थकः 'लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये' इत्यादौ करने से कर्मनिदान का प्रतिषेध दिखलाया जाता है। शुभ योग से अशुभयोगमें पहुंची हुई आत्माको फिर से शुभयोगमें लेजानेका नाम प्रतिक्रमण है । जैसा कि कहा है
___ 'प्रमाद वश अपने स्वरूपसे अशुभ योगमें प्रवृत्त आत्माका जो फिरसे अपने स्वरूपमें आना उसे प्रतिक्रमण कहते हैं ॥१॥' तथा
'क्षायोपशमिक भावसे औदयिक भाव को प्राप्त आत्मा के फिरसे क्षायोपशमिक भावमें प्रवेश करने को प्रतिक्रमण कहते हैं ॥१॥
अथवा जिससे मोक्ष के सन्मुख जाया जाय, या शुभ ત્યાગ કરવાથી કમનિદાનને પ્રતિષેધ બતાવવામાં આવે છે. શુભયેગથી અશુ ભાગમાં પહોંચેલ આત્માને ફરીથી સુભાગમાં લઈ જવાનું નામ પ્રતિક્રમણ છે. જેમ કહ્યું છે કે
પ્રમાદવશ પિતાના સ્વરૂપથી અશુભ યોગમાં પ્રવૃત્ત આત્માનું ફરીથી પિતાના સ્વરૂપમાં આવવું તેને પ્રતિક્રમણ કહે છે કે ૧ .
તથા લાપશમિક ભાવથી ઓયિક ભાવને પામેલ આત્માને ફરીથી સાપશમિક ભાવમાં પ્રવેશ કરવાને પ્રતિક્રમણ કહે છે (૧)
અથવા જેનાથી મેક્ષની સન્મુખ જવાય અથવા શુભમાં વારંવાર १-प्रतिक्रमणशब्दश्च प्रति+पूर्वकात् 'क्रमु पादविक्षेपे' इत्यस्मात्
युट् प्रत्यये सिद्धः ।
