________________
मुनितोषणी टीका त्यादिना प्रतिपदमेवोक्तम् , एवं सति त्रिविधेनेत्युपादानं पुनरुतं भवति । यद्वा त्रिविधेनेति विशेषणं मनसेत्यादेरेव संभवति, ततश्च त्रिविधेन मनसा, त्रिविधया वाचा, त्रिविधेन कायेनेत्यन्वये मनोवाकायानां प्रत्येकं त्रैविध्यं प्राप्नोति, तचानिष्टं, नयत्र मनादीनि प्रत्येकं त्रैविध्यमर्हन्ति किं तर्हि ? तद्वयापारा एवेति चेन्न, तदभावे हि मनसा वाचा कर्मणेत्येतावन्मात्रोक्तौ 'न करोमि न कारयामि कुर्वन्तमप्यन्यं न समनुजानामी'-त्यनेन सह " यथासङ्ख्यमनुदेशः समानाम्" (१।३।१०) इति वचनानुरोधेन “आद्यन्तौ टकितौ" (१।१ । ४६) इत्यादिवत् , “शत्रु मित्रं विपत्तिं च जय रञ्जय भञ्जये"--त्यादिवत् 'एचोऽय'मनसा' (मनसे) 'वाचा' (वचनसे) 'कायेन' (कायसे) कहने से पुनरुक्ति (कहे हुएको पुनः कहना) होती है। या (तीन प्रकारसे) यह विशेषण 'मन, वचन, काय' का ही होसकता है। यदि ऐसा मान लिया जाय तो इसका अर्थ होगा कि 'तीन प्रकारके काय से
आरम्भ न करें । अर्थात् मन वचन काय के तीन तीन भेद होंगे। ऐसा अर्थ शास्त्रविरुद्ध है, शास्त्रों में भगवानने मन आदि के तीन तीन भेद नहीं बताये हैं, किन्तु मन आदि के व्यापारों को तीन प्रकार का बताया है।
उत्तर-यह शंका ठीक नहीं है। यदि 'त्रिविधेन' न कहकर केवल 'मनसा वाचा कायेन' कह देते तो अर्थ ठीक नहीं बैठता, क्यों कि जैसे-कोई कहे कि 'हेय और उपादेयको त्यागो और वाचा (वयनथा) कायेन (आयाथी) ४उवाथी पुन३ति (४सार ५२१ ४) याय छे. આ “ત્રણ પ્રકારે એ વિશેષણ “મન, વચન, કાયાનું જ હોઈ શકે છે. જે એમ માનવામાં આવે તે એને અર્થ એ થશે કે “ત્રણ પ્રકારના મનથી, ત્રણ પ્રકારના વચનથી અને ત્રણ પ્રકારની કાયાથી આરંભ ન કરે. અર્થાત્ મન, વચન, કાયાના પણ ત્રણ ત્રણ ભેદ બનશે, એ અર્થ શાસ્ત્રવિરુદ્ધ છે. શાસ્ત્રમાં ભગવાને મન આદિના ત્રણ ભેદ બતાવ્યા નથી, પરંતુ મન આદિના વ્યાપારને તે ત્રણ પ્રકારના मताच्या छे.
उत्त२-मेश २०१२ नथी. त्रिविधेन न डीन व मनसा वाचा कायेन કહ્યું હેત તે અર્થ બરાબર બંધ બેસત નહિ; કારણ કે કેઈ જેમ કહે કે “હેય અને ઉપાદેયને ત્યાગ અને ગ્રહણ કરે” તે એ વાકયમાં ક્રમાનુસાર હેય’ની
