________________
६४
अनुयोगद्वारसूत्रे
परस्पर संबन्ध रखने वाले दो या दो से अधिक पदों के बीच की विभक्ति का लोप करके मिले हुए पदों का नाम समास या समस्तपद है। इसके मुख्य भेद चार हैं । द्वन्द्व तत्पुरुष, बहुवीहि और अव्ययी भाव । कर्मधारय और द्विगु तत्पुरुष के ही दो भेद हैं। तथा समास का एक मेद और है, जिसका नाम एकशेष है । द्वन्द्व समास में दो या दो से अधिक पदों का मेल होता है । इसमे सभी पद प्रधान होते हैं । इनका संबन्ध च= भरे, से होता है। इन्द्र समाप्त में दोनों पद प्रथमाविभक्ति एकवचनान्त हों तो समास के अन्त में द्विवचन होगा, नहीं तो बहुवचन | यह समास समाहार द्वन्द्व और इतरेतर द्वन्द के भेद से दो प्रकार का होता है । समाहार द्वन्द्व समास में प्रत्येक पद की प्रधानता नहीं होती है प्रत्युत सामूहिक अर्थ का बोध होता है। इसमें सदा 'नपुंसक लिंग तथा किसी एक विभक्ति का एकवचन ही रहता है । जिसमें अन्तिम पद प्रधान होता है और प्रथम पद प्रथमा विभक्ति से भिन्न किसी दूसरी विभक्ति में होता है तथा दूसरा पद प्रथमान्त होता है । उस समास का नाम तत्पुरुष है । इसके प्रथम पद में द्वितीया से लेकर सप्तमी पर्यन्त ६ विभक्तियों के रहने के कारण इसके ६ भेद
સબંધિત એ કે બેથી વધારે પટ્ટાની વચ્ચેની વિભક્તિના લેપ કરીને જે પદા ભેગા થાય છે તેને સમાસ કહેવાય છે. અને તે પદને સમસ્તપદ કહેવાય छे. खाना मुख्य बेहो यार छे. द्वन्द्व, तत्पु३ष, महुव्रीडि, अने अव्ययीभाव ક્રમ ધારય અને દ્વિગુ આ તપુરૂષના જ એ ભેદો છે. તેમજ આ સમાસને એક ભેદ ‘ એકશેષ’પશુ છે. દ્વંદ્વ સમાસમાં બે અથવા બેથી વધારે પદોના સમાસ થાય છે. આમાં બંધા પઢો પ્રધાન હાય છે. આ પટ્ટાના સંબંધ च 'भेट' ने 'श्री થાય છે. દ્વંદ્વ સમાસમાં અને પદ પ્રથમા વિભક્તિ એકવચનાન્ત હાય તો સમાસના અન્ત દ્વિવચન થશે નહિતર બહુવચન થશે ક્રૂ સમાસ સમાહાર દ્વંદ્વ તેમજ ઈતરેતર દ્વન્દ્વના રૂપમાં એ પ્રકારના હાય છે. સમાહાર દ્વ સમાસમાં દરેકે દરેક પદ્યની પ્રધાનતા હતી નથી પરંતુ સામૂહિક અથના બાધ હોય છે. આમાં સદા નપુ સંકલિ‘ગ તેમજ કાઈ પણ એક વિશક્તિનુ એકવચન જ રહે છે. જેમાં અંતિમ પ પ્રધાન હોય છે અને પ્રથમ પદ પ્રથમા વિભક્તિથી ભિન્ન વિભક્તિમાં હોય છે. તેમજ મીંજી પંદ પ્રથમાન્ત હોય છે, તે તત્પુરૂષ છે. આના પ્રથમ પદમાં દ્વિતીયાથી માંડીને સપ્તમી ક્તિએ રહે છે. તેથી એના ભેદ્દે થાય છે. કર્મધારયમાં
:
.:
ગમે તે ખીજી સમાસનુ નામ સુધી ૬ વિભુંઉપમાન, ઉપમેય
95
