________________
-
अनुयोगद्वारसूत्रे जीवद्रव्यस्य या प्रदेशो भवति स समस्तजीवास्तिकायैकदेशे वर्तमान एव जीवास्मक उच्यते, अत्र धर्मास्तिकाये तु एकमेव द्रव्यं भवति, अतः समस्तधर्मास्ति'कायादभिन्न एव सन् तत्मदेशो धर्मात्मको भवति । इत्थं च स प्रदेशो धर्म
एवेति । अधर्मास्तिकायाकाशास्तिकायोरपि प्रदेशविषये एवमेव विज्ञेयम् , उभयो. रप्येकद्रव्यत्वादिति । तथा-'जीवे पएसे से पएसे नो जीवे'-जीवः प्रदेश: स प्रदेशो नो जीवः । समस्तजीवास्तिकायैकदेशो य एकजीवो भवति, तदात्मको य एकप्रदेशः स नो जीवो भवतीत्यर्थः । नो शब्दोऽत्र देशवचनो नत्वमारवचनः । एकनीवद्रपसंवन्धिनः प्रदेशस्य अनन्त जीवद्रव्यात्मकसमस्तजीवास्तिकायवृत्तित्वास्तिकाय के एक देश में वर्तमान होता हुआ ही जीवात्मक कहलाता है। परन्तु ऐसी व्यवस्था यहां नहीं है। यहां तो धर्मास्तिकाय में एक ही द्रव्य है-इसलिये समस्त धर्मास्तिकाय. से अभिन्न होता हुआ ही वह उसका प्रदेश धर्मास्मक कहलाता है । इस प्रकार वह प्रदेश धर्म ही होता है । अधर्मास्तिकाय एवं आकाशास्तिकाय इन दोनों को भी प्रदेश विषय में ऐसा ही जानना चाहिये। क्योंकि ये दोनों एक एक द्रव्य हैं। 'जीवे परसे से पएसे नो जीवे' एक जीवात्मक जो प्रदेश है, वह प्रदेश नो जीव है । अर्थात् समस्तजीचाप्तिकाय का एकेदेशभून जो एक जीव है उस एकजीवात्मक जो एक प्रदेश है वह नो जीव है । यहां 'नो' शब्द अभाष का वाचक नहीं है किन्तु एकदेश का वाचक है। एक जीवद्रव्य संबन्धी जो प्रदेश है उस प्रदेश की, अनंत जीव द्रव्यास्मक जो जीवास्तिकाय है, उसमें वृत्तित्व का अभाव है। इसलिये उस
જીવ દ્રવ્યને જે પ્રદેશ છે, તે સમસ્ત કવાસ્તિકાયના એક દેશમાં વિદ્યમાન થઈને જ જીવાત્મક કહેવાય છે. પરંતુ એવી વ્યવસ્થા અહીં નથી. અહીં તે મસ્તિકામાં એક જ દ્રવ્ય છે. એથી સમસ્ત ધમસ્તિકાયથી અભિન્ન થઈને જ તેને પ્રદેશ ધર્માત્મક કહેવાય છે. આ પ્રમાણે તે પ્રદેશ ધર્મ જ હોય છે. અધર્માહિતકાય અને આકાશાસ્તિકાય એઓ અને પ્રદેશ વિષયના સંબંધમાં પણ એવી રીતે જ જાણું લેવું જોઈએ. કેમકે એ અને એક
द्र०ये। छे. “जीवे पएसे से पएसे नो जीवे" से पामा २ प्रदेश છે, તે પ્રદેશ નેજીવ છે એટલે કે સમસ્ત છત્રાસ્તિકાયના એકદેશ ભૂત જે એક જીવ છે, તે એક છાત્મક જે એકપ્રદેશ છે તે જીવ છે અત્રે “ના” શબ્દ હમભાવવાચક નથી, પરંતુ એકદેશ વાચક છે. એક જીવદ્રવ્ય સંબંધી જે પ્રદેશ છે, તે પ્રદેશના અનત છવદ્વાત્મક જે જીવાસ્તિકાય છે, તેમાં
