________________
अनुयोगद्वारसूत्रे अथ उन्मानप्रगणं निरूपयति
मूलम्-से किं तं उम्माणे? उम्माणे-जणं उम्मिणिजइ, तं जहा-अद्धकरिसो करिसो, अद्धपलं पलं, अद्धतुला तुला, अद्धभारो भारो, दो अद्धकरिसा करिसो, दो करिसा अद्धपलं, दो अद्धपलाई पलं, पंच पलसइया तुला, दस तुलाओ, अद्धभारो, वीसं तुलाओ भारो। एएणं उम्भाणप्पमाणेणं किं पओयणं?, एएणं उम्भाणप्पमाणेणं पत्तागरतगरचोययकुंकुमखंडगुलमच्छंडिआइणं दवाणं उम्भाणपमाणनिवित्तिलक्खणं भवइ । से तं उम्माणपमाणे ॥सू०१८९॥
छाया-अथ किं तत् उन्मानम् ?, उन्मानं-यत् खलु उन्मीयते, तद्यथाकर्षः कर्षः, अर्धपलम् पलम् , अर्धतुला, तुला, अर्धमारो भारः। द्वौ अर्धकर्षों कर्षः, द्वौ काँ अर्धपलं, द्वे अर्धपले पलं, पञ्चपलशतिका तुला, दशतुलाः अर्धभार, विंशविस्तुला भारः । एतेन उन्मानप्रमाणेन किं प्रयोजनम् ?, एतेन उन्मानसे जदा है। इसमें द्रव्यों का प्रमाण जानना बहिरंग साधन रूप जो अमति प्रसूति आदि हैं उनसे होता है । विभाग निष्पन्न द्रव्यप्रमाण मान उन्मान आदि के भेद से ५ प्रकार का कहा गया है। मान प्रमाण "धान्यमानप्रमाण और रसमानप्रमाण के भेद से दो प्रकार का है। ठोस पदार्थों को कहने वाले अमृति प्रसूति आदि सब धान्यमान प्रमाण में परिगणित किये गये हैं और द्रव पदार्थों को कहने वाले दो चतुष्षटिका आदि रसमान प्रमाण में |सू० १८८ ॥
આ પ્રદેશ નિપજ્ઞ પ્રમાણ કરતાં ભિન્ન છે. આમાં દ્રવ્યોનું પ્રમાણ જ્ઞાન અહિરગ સાધન રૂપ અતિ પ્રસુતિ વગેરેથી જ થાય છે. વિભાગ નિષ્પન્ન દ્રવ્ય પ્રમાણુ માન ઉન્માન વગેરેના ભેદથી પંચવિધ કહેવાય છે. માનપ્રમાણ, : શમાન પ્રમાણ અને સમાન પ્રમાણના ભેદથી બે પ્રકારનું કહેવાય છે.
- પદાથે વિષે કહેનારા અસૂતિ પ્રસુતિ વગેરે સર્વ ધાન્ય માનપ્રમાણમાં ગિણિત કરવામાં આવેલ છે અને દ્રવ્ય પદાર્થોને કહેનારા બે ચતુષષ્ટિકા આ રસમાન પ્રમાણમાં પરિક્ષિત કરવામાં આવેલ છે. સૂ૦૧૮૮
