________________
अनुयोगद्वारसले
ननु यदि क्षेत्रस्यैव मुख्यं क्षेत्रानुपूर्वीत्वं तर्हि कथं तत् परित्यज्य तदवगाढ द्रव्यस्यानुपूर्वी स्वादिकं चिन्त्यते १ इति चेत्, उच्यते-' संतपयपरूवणया' इत्यादि वक्ष्यमाणत्र हुतर विचारविषयत्वेन द्रव्यस्य शिष्यमविन्युत्पादनार्थत्वात् क्षेत्रस्व तु नित्यत्वेन सदावस्थितमानत्वादचलत्वाच्च प्रायस्तत्रानुपूर्व्यादि कल्पना करणे शिष्यबुद्धेः सम्यक् प्रवेशाभावात् तत्रानुपूर्वीत्वादिकं न चिन्त्यने, अतोऽय क्षेत्राक गाढव्यमेव क्षेत्रानुपूर्वीत्वेनोक्तमिति नास्ति कश्चिद् दोषः । एवं चतुष्मदेशाऽव-' गाढद्रव्यादिष्वपि बोध्यम् । 'असंख्येयप्रदेशावगाढ आनुपूर्वी ' इत्यस्य असंख्येय. को प्रधानता से विवक्षित होनेके कारण से कहा है । अतः द्रव्य में भी उपचार से क्षेत्रानुपूर्वी रूपता विरुद्ध नहीं पड़ती है।
शंका- जय क्षेत्र में ही मुख्य रूप से क्षेत्रानुपूर्वी रूपता है तो फिर क्या ऐसा कारण है जो इस मुख्य रूपता का परित्याग कर उपचार को शरण करके तदवगाही द्रव्य में क्षेत्रानुपूर्वी का विश्वार किया जारहा है ?
उत्तर (संतपयपरूवणया) आदि रूप वक्ष्यमाण बहुतर विचार का विषय द्रव्य होता है और इसी के विचार से शिष्यों की मति व्युत्पन्न: बनती है । क्षेत्र तो नित्य है तथा सदा अवस्थित है अचल है इसलिये प्रायः करके उसमें आनुपूर्वी आदि की कल्पना करने में शिष्यजन की बुद्धिका अच्छी तरह प्रवेश नहीं हो सकता है। इसलिये वहां पर आनुपूर्वी आदि का विचार नहीं किया है। अतः यहां पर क्षेत्रावगाही द्रव्य ક્ષેત્રાવગાહ રૂપ પર્યાય મુખ્યત્વે વિક્ષિત હોવાને કારણે કહ્યુ છે, તેથી દ્રવ્યમાં પણ ઔપચારિક રૂપે ક્ષેત્રનુપૂર્વી રૂપતા વિરૂદ્ધ પડતી નથી.
શકાજો ક્ષેત્રમાં જ મુખ્યત્વે ક્ષેત્રાનુપૂર્વીતાના સદ્દભાવ હૈયા તા થા કારણે આ મુખ્યરૂપતાનેા પરિત્યાગ કરીને ઔપચારિકતાના આધાર લઈને તદવગાહી (તેમાં અવગાહિત થયેલા-રહેતા) દ્રવ્યમાં ક્ષેત્રાનુપૂર્વી ના વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે ?
ઉત્તર-સપદપરૂપશુતા આદિ રૂપ નીચે દર્શાવેલા ઘણા વિચારાના વિષય દ્રવ્ય હાય છે, અને તેના જ વિચારથી શિષ્યેની મતિ વ્યુત્પન્ન અને છે. ક્ષેત્ર તા નિત્ય છે તથા સદા અવસ્થિત છે, અને અચલ છે. તેથી સામા ન્યતઃ તેમાં આનુવી આદિની કલ્પના કરવાથી એ વાત શિષ્યાના મગજમાં સારી રીતે ઉતરી શકતી નથી તેથી તેને અનુલક્ષીને આદિના વિચાર કરવામાં આન્યા નથી અહીં તા ક્ષેત્રાવાહી દ્રવ્યને ક્ષેત્રાનુપૂર્વી રૂપે પ્રકટ કરવામાં
