________________
अनुयोगचन्द्रिका टीका सूत्र ८९ भावद्वारनिरूपणम् यह परिणाम दो प्रकार का होता है-एक सादि और दूसरा अनादि । धर्मास्तिकाय आदि जो अरूपी द्रव्य हैं उसका जो उस-उस रूप से स्वाभाविक परिणमन है वह अनादि परिणाम है । क्यों कि अनादि काल से ही इन द्रव्यों का परिणमन इसी रूप से होता चला आरहाहै। तात्पर्य कहने का यह है कि इन द्रव्यों का जो स्वाभाविक स्वरूप परिणमन हैं वही अनादि परिणाम है । परन्तु जो रूपी द्रव्य-पुद्गल द्रव्य है उनका उस उस प्रकार का जो परिणमन होता है वह सादि परिणाम है। क्योंकि अभ्र, इन्द्रधनुष आदि पौद्गलिक द्रव्यों के उस उस प्रकार के परिणमन में अनादिता होती है । इसलिये समस्त आनु पूर्वी द्रव्य सादि पारिणामिक भाव में वर्तते हैं । अर्थात् आनुपूर्वी द्रव्यों में जो आनुपूर्वी रूप विशिष्ट परिणाम है वह अनादि कोलीन नहीं है। कारण-पुद्गलों का जो एक विशिष्ट रूप से परिणाम होता है वह उत्कृ. ष्ट की अपेक्षा असंख्यात कालतक ही स्थायी माना गया है। इसी प्रकार से समस्त आनुपूर्वी द्रव्य और समस्त अवक्तव्य भी सादि परिणामि क भाव में ही रहते हैं । औदयिक भावों की व्याख्या आगे की जावे गी इसलिये यहां नहीं की गई है।
छे. परिणाम में प्र४१२D डाय छ-(१) सा परिणाम, (२) मनाहि परिणाम ધર્માસ્તિકાય આદિ જે અરૂપી દ્રવ્યો છે તેમનું તે તે રૂપે જે રવાભાવિક પરિણમન થાય છે તેનું નામ અનાદિ પરિણામ છે, કારણ કે અનાદિ કાળથી જ તે દ્રવ્યનું આ રૂપે પરિણમન થતું આવે છે. આ કથનને ભાવાર્થ એ છે કે આ દ્રવ્યનું જે સ્વાભાવિક સ્વરૂપ પરિણમન છે, એજ અનાદિ પરિણામ છે. પરંતુ જે રૂપી દ્રવ્ય (પુદ્ગલ દ્રવ્ય) છે તેમનું તે તે પ્રકારનું જ પરિણમન થાય છે તે સાદિ પરિણામ છે, કારણ કે વાદળાં, મેઘધનુષ આદિ પૌલિક દ્રના તે તે પ્રકારના પરિણમનમાં અનાદિતા હોતી નથી તેથી એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે સમસ્ત આનુપૂર્વા દ્રવ્ય સાદિપરિણામિક ભાવમાં રહે છે. એટલે કે આનુપૂર્વી દ્રવ્યમાં જે આનુપૂર્વી રૂપ વિશિષ્ટ પરિણામ છે તે અનાદિ કાલિન નથી કારણ કે પુનું જે એક વિશિષ્ટ રૂપે પરિણમન થાય છે તે વધારેમાં વધારે અસંખ્યાત કાળ સુધી જ સ્થાયી રહે છે, એમ માનવામાં આવે છે. એજ પ્રમાણે સમસ્ત અનાનુપ દ્રવ્ય અને સમસ્ત અવક્તવ્યક દ્રવ્ય પણ સાદિપરિણામિક ભાવમાં જ રહે છે ઔદયિક આદિ ભાવેનું સ્પષ્ટીકરણ આગળ કરવામાં આવશે.
म०४९
