________________
३५३
अनुयोगचन्द्रिका टीका सूत्र ८४ क्षेत्रनिरूपणम् न तु संख्येयतमभागे । अनानुपूर्वीद्रव्यं हि परमाणुरुष्यते स चैकैकाकाशपदेशाबगाड एव भवति, आक्तव्याद्रव्यं च द्वयणुकस्कन्धः, स चैकपदेशावगाढो द्वि. प्रदेशावगारो वा स्यादित्यनयोरसंख्येयभागवृत्तित्वमेव । नानाद्रव्याणि प्रतीत्य नियमात्सर्वोकावगाहना पूर्ववद् बोध्या ।। स्० ८४॥ होकर रहते हैं। संख्यातवें भाग में नहीं । परमाणु अनानुपूर्वी द्रव्य है। वह आकाश के एकप्रदेश में ही अवगाहित- होकर रहता है। क्यों कि वह स्वयं एकत्रदेशी है । द्वयणुक जो स्कंध है । वह अवक्त. व्यक द्रव्य है । वह लोकाकाश के एक प्रदेश में भी रहता है और दो प्रदेश में भी रहता है । इस प्रकार इन दोनों की वृत्ति लोक के असं. ख्यातवें भाग में ही है, नाना अनानुपूर्वी और अवक्तव्यक द्रव्यों को आश्रित करके नाना अमानुपूर्वी द्रव्य और प्रवक्तव्यक नियम से समस्त लोकाकाश में रहते हैं। क्यों कि आकाश का कोई प्रदेश ऐसा नहीं है कि जहां पर इनका सद्भाव न हो। ___ भावार्थ-सत्रकारने इस सूत्र द्वारा आनुपूर्वी भादि द्रव्यों के रहने के विषय में किये गये पांच प्रश्नों का उत्तर एक और नाना द्रव्यों को लेकर दिया गया है-वे पांच प्रश्न इस प्रकार से हैं-१ अनानुपूर्वी द्रव्य क्या लोक के संख्यातवें भाग में रहते हैं ? २ या असंख्यातवें भाग में रहते हैं ३ या लोक के मख्यात भागों में रहते हैं ? या ४ असंख्यात ભાગોમાં કે સર્વલોકમાં અવગાવિત થઈને રહેતાં નથી પરમાણ અનાનુપૂવ દ્રવ્યરૂપ છે. તે આકાશના એક પ્રદેશમાં જ અવસાહિત થઈને રહે છે ને આણવાળે જે કંધ છે તે અવકતવ્યક દ્રવ્યરૂપ છે. તે કાકાશના એક પ્રદેશમાં પણ રહે છે અને બે પ્રદેશમાં પણ રહે છે. આ રીતે તે બનેની અવગાહના લેકને અસંખ્યાતમાં ભાગમાં જ છે. વિવિધ અનાનુપૂવ ક અને અવકતવ્યક દ્રવ્યોની અપેક્ષાએ વિચાર કરવામાં આવે છે તેઓ સમસ્ત
કાકાશમાં રહે છે, એમ સમવું જોઈએ, કારણ કે આકાશને કઈ પs, પ્રદેશ એવો નથી કે જયાં તેમને સદ્દભાવ ન હોય.
ભાવાર્થ-સૂત્રકારે આ સૂત્ર દ્વારા આનુપૂર્વી આદિ દ્રવ્યની અવગાહના વિશે પૂછવામાં આવેલા પાંચ પ્રકોને ઉત્તર એક દ્રવ્ય અને અનેક દ્રવ્યોને અનુલક્ષીને આપે છે તે પાંચ પનો નીચે પ્રમાણે –(૧) આપવી દ્રો શું લેકના સંખ્યામાં ભાગમાં રહે છે? અથવા (૨) અસખ્યાતમાં
भ०४५
