________________
आगम
(४०)
[भाग-5] "आवश्यक"- मूलसूत्र-१ (नियुक्ति:+वृत्ति:) ३
अध्ययनं [-], नियुक्ति: [६००], वि०भा०गाथा -, भाष्यं [१२६], मूलं [-/गाथा-] पूज्य आगमोद्धारकरी संशोधिता मुनि दीपरत्नसागरेण संकलिता आगमसूत्र [४०] मूलसूत्र [१] आवश्यकनियुक्ति: एवं मलयगिरिसूरिरचिता वृत्ति:
प्रत सूत्रांक
+4444414--
दनं देहाश्चितमपि कथञ्चिद्भवतु, चक्षुरादीन्द्रियद्वारेण तस्योत्पत्तिसम्भवात् , यत्तु मानसं तत्क!, नहि तदेहकार्यमुपपत्तिमत् , युक्त्ययोगात्, तथाहि-तन्मानसं ज्ञानं देहादुत्पद्यमानमिन्द्रियरूपाद्वा समुत्पद्येत अनिन्द्रियरूपावा केशनखादिलक्षणात् ?, तत्र न तावदाद्यः पक्षः, इन्द्रियरूपात् तदुत्पत्ताविन्द्रियबुद्धिवद् वर्तमानार्थग्रहणप्रसक्तः, इन्द्रियं हि वार्त्तमानिक एवार्थे व्याप्रियते, तत्सामर्थ्यादुपजायमानं मानसमपि ज्ञानं पञ्चेन्द्रियज्ञानमिव वर्चमानार्थग्रहणपर्यवसितसत्ताकमेव भवेत्, अथ यदा चमू रूपविषये व्याप्रियते तदा रूपे विज्ञानमुत्पादवति न शेषकालं, ततस्तपविज्ञानं वर्तमानार्थविषय, वर्चमान एवार्थे पापो व्यापारात्, रूपविषयव्यावृत्यभावे च मनोज्ञानं, ततो न तत्प्रति वियतकालविषय, एवं शेषेष्वपि इन्द्रियेषु वाच्यं, ततः कथमिव मनोज्ञानस्य वर्चमानार्थग्रहणप्रसक्तिः , तदसाधीयो, यत इन्द्रियाप्रितं तदुच्यते यदिन्द्रियव्यापारमनुसृत्योपजायते इन्द्रियाणां च व्यापारः प्रतिनियते एवं वार्तमानिके स्वस्वविषये, मनोज्ञानमपि यदीन्द्रियव्यापाराश्रितं तत ऐन्द्रियज्ञानमिव वार्चमानिकार्थग्राहकमेव भवेत् , अन्यथा इन्द्रियानितनव तन्न स्यात् , तथा च केचिसठन्ति-"अक्षव्यापारमाश्रित्य, भवदक्षजमिप्यते । तद्व्यापारो न सत्रेति, कथमक्षभवं भवेत् ॥१॥" अथानिन्द्रियरूपादिति पक्षस्तदप्ययुक्तः, तस्थाचेतनत्वात् , नवचेतनत्वादिति कोऽर्थः, यदि । इन्द्रियविज्ञानरहितत्वादिति, तदिष्यत एव, यदि नामेन्द्रियविज्ञानं ततो न भवति मनोविज्ञानं तु कस्मात् न भवति । मनोविज्ञानं नोत्पादयतीत्यचेतनत्वं तदा तदेव विचार्यमाणमिति प्रतिज्ञाधैकदेशासिद्धो हेतु, तदप्यसत्, अचेतनत्वादिति किमुकं भवति । स्वनिमित्तविज्ञानः स्फुरपितयाऽनुपलब्धः, स्पर्शादयो हि स्वस्वनिमित्तविज्ञानः स्फुरविना
दीप
अनुक्रम
~56~
