________________
૭૫
ધર્મ અધ્યાત્મની ભૂમિકા છે. અધ્યાત્મની ભૂમિકાએ જવું હોય તેમ નીતિની ભૂમિકા જરૂરી છે; પણ પુણ્યને શ્રેષ્ઠ માની ધર્મને પુરૂષાર્થ ન કરો એ સ્થિતિ ધર્મમૂઢતા છે.
નંદ મણિયારે રાજગૃહોમાં વાવ બંધાવી, પછી ત્યાં ભોજનશાળા, અતિથિશાળા, દાનશાળા, ચિત્રશાળા બંધાવ્યા. તેને ઉદેશ્ય શુભ હતો. તેનું પુણ્ય મેળવ્યું. પણ પિષધમાં બેસીને ધર્મને પુરૂષાર્થ કરતો હતો તે વખતે લોકમુખે પિતાની પ્રશંસા સાંભળી તે ભૂલાય. તેનામાં મમત્વ અને અહત્વ જાગ્યું. તેણે ધમકરણની કિંમત ન કરી. તેણે પુણ્યની વધારે કિંમત આંકી પરિણામે તે કાળ કરીને દેડકાની યોનિ–તિયચ ગતિ પામ્યા. ત્યાં દેડકાના ભાવમાં તેને જ્ઞાન થયું અને તે ધર્મ ઉપર સ્થિર થયું અને મરીને દેવલોકમાં ગયે.
એટલે અહીં પુણ્યકાર્ય કરવું, એ ખોટું ન હતું. પણ પુણ્યકાર્યમાં આસક્ત થઈને ત્યાં જ મમતા અને આસક્તિમાં અટવાઈ જવાથી ધર્મનું મહત્વ ઘટી ગયું હતું. એવી જ રીતે જ્યાં ધર્મના બદલે પુણ્યને આગળ પડતું સ્થાન આપવામાં આવે છે ત્યાં ધર્મમૂઢતા જાગે છે. જે તેમાં જાગૃતિ ન આવે તે અધમ અને અંતે પાપાચાર વધે છે. ધનાશ્રિત ધર્મ:
એવી જ રીતે જ્યારે ધર્મ ધનની આશ્રિત થઈ જાય છે એટલે કે પૈસાદારોને માત્ર પૈસાને લીધે ધર્મ, ધર્મક્રિયાઓ કે ધર્મસ્થાનકોમાં વધારે મહત્વ અપાય છે ત્યારે પણ સમાજમાં મહતા પાંગરે છે. પરિણામ એ આવે છે કે ધર્મ ઉપર દઢ રહેનાર લોકોને પ્રતિષ્ઠા મળતી નથી અને આ તરફ અગાઉ વિચારી ગયા તેમ ગમે તે પ્રકારે મેળવેલાં પૈસાને પુણ્યાઈ તેમ જ પૈસા વાપરવાને પુણ્યના બદલે ધર્મ માની લેવામાં આવે છે. ઘણીવાર એવું જોવામાં આવ્યું છે કે જ્ઞાની-સંતો અને સાધુઓ પણ એમને પ્રતિષ્ઠા આપે છે. એટલે બધા એ પ્રમાણે થવાને પ્રયત્ન કરે છે. એવું પણ જોવામાં આવે છે કે આવા પૈસાથી
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
