________________
૨૨૬
(૫) વિનય-પરીક્ષા : આ પરીક્ષામાં પરીક્ષય વસ્તુ કે વ્યક્તિ પ્રતિ
બહુમાન રાખીને શિષ્ટાચારની સાથે, મનવચન કાયાના વિનય સાથે પરીક્ષક પરીક્ષા કરે છે. જેમકે પરીક્ષક કહેશેઃ આપની વાત સાચી હશે, પણ મને હજુ ગળે ઊતરી નથી, હું સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છું. અથવા એમ કહેશે કે તમારી વસ્તુનો ઉપયોગ અગાઉ હતો. હમણું નથી એટલે કે તે યુગ બાહ્ય થઈ ગઈ છે. તેની પૂર્વપ્રકારિતાને લીધે હું સવિનય તેના પતિ
કૃતજ્ઞ રહીશ. આ પ્રમાણે પરીક્ષાઓ કરવાથી ધર્મ-શાસ્ત્ર, ગુરુ કે દેવ ની અશાતના થતી નથી; જિજ્ઞાસા ભાવે પૂછવું એ પણ પરીક્ષકતાને એક પકાર છે,
(૩) પ્રમાણ જ્ઞાન : પરીક્ષકના માટે પ્રમાણે જ્ઞાનની ઘણું જરૂર છે. કયા પ્રમાણને ક્યાં અને કેટલું મહત્વ આપવું જોઈએ એનું યર્થાથ-જ્ઞાન ન હોવાથી માણસમાં પરીક્ષકતા આવતી નથી. જેમકે શાસ્ત્રપ્રમાણું આવશ્યક અને ઉપયોગી છતાં દરેક બાબતમાં શસ્ત્રિ-પ્રમાણ ઉપયોગી થતું નથી; કારણ કે શાસ્ત્ર જુદાં જુદાં છે. એક વાતનું અલગ અલગ વિધાન પણ જયાં જોવા મળે ત્યાં કયું શાસ્ત્ર પ્રમાણ માનવું કયું અપ્રમાણ? એ પ્રશ્ન થશે. એટલે શાસ્ત્રનો ઉપયોગ કેવળ, એને મહાપુરુષોના અનુભવના સાક્ષી તરીકે ગણી તેનાથી આગળ ધપવા પૂરતું કરવામાં આવે એટલે સુધી ઠીક છે, પણ માત્ર તેને જ સત્ય-દર્શનનું સાધન માની ન શકાય. શાસ્ત્રનું સ્થાન ન્યાયાલયના સાક્ષી જેવું છે, તે તે ન્યાય તોળવા માટે પ્રમાણ મનાય અને ન પણ મનાય; એવું જ શાનું છે; કારણ કે સાક્ષીઓ પરસ્પર વિરોધી હોઈ શકે. એટલે તે અને તે પિતાને વિવેક રાખી સત્યાસત્યને નિર્ણય કર જોઈએ.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
