________________
૭૬
ભારતમાં અનુબંધ વિચારધારાના પ્રયોગની અજોડ ભૂમિકા એટલા માટે છે કે અહીં (૧) વ્યક્તિ, (૨) સમાજ, (૩) સંસ્થા અને (૪) સમષ્ટિને એકીસાથે વિચાર થયો છે. માનવ સમાજ સુઘડતરને પામે તે વિશ્વનાં પ્રાણીમાત્રને શાંતિ મળે તે સ્વાભાવિક છે. નાનાં નાનાં સંસ્થાકીય ઘટકે પોતપોતાના સ્થાને વિશાળ વિશ્વની દષ્ટિ રાખીને કાર્ય કરે તે જગતનાં ઠંડા-ગરમ યુદ્ધો આપોઆપ અટકી જાય. અનુબંધ વિચારધારા દરેક યુગમાં
ભારતમાં આ અનુબંધ વિચારધારા અને તેને અનુરૂપ સંસ્થાઓ અંગે હવે વિચાર કરીએ. ઉપર વિચાર કરી ગયા તે પ્રમાણે વિશ્વના અનુબંધ માટે આ યુગે ચાર સંસ્થાઓને પરસ્પર અનુબંધ હોવો જોઈએ તે જ વિશ્વની સમતુલા રહે એવા નિર્ણય ઉપર આવીએ છીએ. આ માટે ચાર સંસ્થાઓ છે :
(૧) રાજ્યની પ્રતિનિધિ તરીકે = રાજ્યસંસ્થા (૨) લોકોની પ્રતિનિધિ તરીકે = લોકસંસ્થા (૩) લોકોના નેતાઓની પ્રતિનિધિ
તરીકે = સેવકસંસ્થા (૪) ક્રાંતિપ્રિય સાધુ-સાધ્વી સંન્યાસીઓની
પ્રતિનિધિ તરીકે = સાધુસંસ્થા
આ ચારે ય પ્રતિનિધિ સંસ્થાઓને પરસ્પરને અનુબંધ જ્યાં સુધરેલા રહ્યો છે ત્યાં ત્યાં રાજ્યમાં શાંતિ અને લોકોમાં સંતોષ રહ્યો છે. એ સાથે દરેક સંસ્થાને તેનું યોગ્ય સ્થાન મળ્યું છે ત્યારે પણ લોકોની સુખાકારી જ કેવળ વધી નથી, જગતના પ્રાણીમાત્રને પણ સુખશાંતિ વધ્યા છે. એટલે ચારે સંસ્થાઓના અનુબંધ અંગે અલગ અલગ યુગની સ્થિતિ જોઈ જઈએ.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
