Page Text
________________
૨૫૦
શુભસંગ્રહ-ભાગ ચાલે
www
કા રસાસ્વાદન મન ઔર વચન મેં હી પરિમિત થા. અતઃ શરીર કે રસાસ્વાદન કે લિયે ધીરેધીરે અભિનય આરંભ કિયા ગયા, જિસકા વિસ્તૃત વર્ણન ભરતમુનિ ને અપને નાટયશાસ્ત્ર મેં કિયા હૈ.
ભારતીય સાહિત્ય કે ઇતિહાસ મેં ભાસ સબસે પ્રથમ કવિ હૈ, જિન્હોંને અનેક નાટક લિખ કર ભરતમુનિ કે નિયમે સે કામ લિયા.
સરસ વિષય કે અતિરિક્ત ઉસ સમય સભી વિષય પર ઉત્તમ-સે-ઉત્તમ ગ્રંથ લિખે જા રહે છે. પાણિનિ ને ઉસ સમય સંસાર કા સબસે સુંદર વ્યાકરણ લિખા, જિસ પર પતંજલિ ને ભાષ્ય કિયા. કૌટિલ્ય તથા બ્રહસ્પતિ-જૈસે રાજનીતિ ને અપને-અપને અર્થશાસ્ત્ર લિખ કર રાજનીતિ કા માર્ગ દિખલાયા. મહર્ષિ ચરક ને આયુર્વેદ કા ઉત્તમ સાહિત્ય લિખા. ધર્મસૂત્રો કે તોડમરોડ કર સ્મૃતિગ્રંથ બનાને કા ભી ઇસી સમય આરંભ હો ચૂકા થા. ઇનમેં સબસે પ્રથમ ગ્રંથ સંભવતઃ મનુસ્મૃતિ હૈ. ઇસકે અતિરિક્ત અન્ય ભી અનેક વિષયે કે ગ્રંથ ઉસ સમય લિખે જ ચૂકે થે. ઇસ આર્ષ કાલ કી ગણના હમ ઇસા કી પ્રથમ શતાબદી તક કર સકતે હૈ.
-
પ્રાચીન હિંદુ-કાલ ઇસ કાલ કે સમાપ્ત હોતે હેતે તે ગ્રં કી બાઢ-સી આ ગઇ. બૌદ્ધો કે મહાયાન કી. સ્થાપના ઇસી સમય કનિષ્ક કે દ્વારા હુઈ થી; અતઃ બૌદ્ધ ભી ઇસ સમય અપને ગ્રંથ સંસ્કૃત મેં હી બનાને લાગે . | હમ પહલે બતા ચૂકે હૈ કિ મૂલ વૈદિક ધર્મ સે ઈસ સમય જનતા કા વિશ્વાસ ઉઠ ચૂકા થા. વૈદિક દેવોં કા સ્થાન અબ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ ઔર મહેશ ગ્રહણ કર ચૂકે થે. દૂસરી ઓર અબ જનતા અને ધર્મ-ગ્રંથ કે રામાયણ-મહાભારત કે સમાન સરસ ઢંગ સે પઢના ચાહતી થી. અતઃ અબ ઇન્હીં તીન દેવ કી પ્રશંસા ઔર ચરિત્ર કે પુરાણું બનને લગે. હોતે હોતે ઇન પુરાણો કી સંખ્યા અઠારહ તક પહુંચ ગઈ. જબ યે અઠારહ મેં ભી ન સમાએ, તે ઉપપુરાણ કી રચના કી ગઈ, ઔર ઇસ પ્રકાર ધીરે-ધીરે આય—ધર્મ ને વર્તમાન હિંદુ-ધર્મ કા રૂપ ધારણ કર લિયા. * ઇસ સમય એક ઐસે સાંપ્રદાયિક ભી થે, જે દેવ કે સ્થાન પર દેવિ કી પૂજા કરતે છે. કાલાંતર મેં યે શક્તિ મેં વિશ્વાસ કરને કે કારણ શાક્ત કહલાને લગે. ઇહોને દેવી–પુરાણ આદિ કી રચના કરને કે અતિરિક્ત તંત્ર-સંહિતાએ કી ભી રચના કર કે તંત્ર સાહિત્ય કે ઈતના વિસ્તૃત બનો ડાલા કિ ઇસ સમય ઉસ સાહિત્ય કે કિસી ભી સાહિત્ય સે કમ નહીં કહા જા સકતા. ઇસ તંત્ર-સાહિત્ય કા ભારત પર ઇતના ભારી પ્રભાવ પડા કિ શૈવ, વૈષ્ણવ, જૈન ઔર બૌદ્ધ, સભી ઉસકે ચક્કર મેં આ ગએ. બૌદ્ધોં ને તે ઇસકે ઈતના અધિક અપનાયા કિ યહી તંત્ર કાલાંતર મેં બૌદ્ધ-ધર્મ કે નાશ કા એક કારણ હો ગયા.
સરસ સાહિત્ય કે ભાવ ઈસકે સાથ હી સાથ અધિક બઢતે જાતે થે, અતઃ ઉપર્યુકત ગ્રંથ કે સાથ-હી–સાથ તીન પ્રકાર કે સરસ સાહિત્ય કા ઉદ્ભવ હુઆ-૧ કાવ્ય, ૨ સરસ વર્ણન, ૩ નાટક,
અન્ય ગ્રંથે કે સાથ-હી–સાથે કાવ્ય ભી પ્રાચીન હિંદૂ-કાલ કે આરંભ સે હી બનને લગે છે. ઐતિહાસિક જગત મેં કનિષ્ક કે સમકાલીન અલ્પષ કે સબસે પ્રથમ કાવ્યકાર કહા જાતા હૈ. ઈન્હને ગૌતમ બુદ્ધ કે ચરિત્ર પર બુદ્ધ-ચરિત્ર કી રચના કી થી. ઇસકે પશ્ચાત યદ્યપિ પાંચવી શતાબ્દિ તક કિસી ઉલેખનીય કવિ કા નામ નહીં મિલતા, કિંતુ ઈસા કી દૂસરી શતાબ્દિ કે ગિરનાર ઔર નાસિક કે શિલાલેખ સે કાવ્ય-કલા કા અચ્છા આભાસ મિલતા હૈ. ગુપ્તવંશ કા રાજા સમુદ્રગુપ્ત ભી સ્વયં એક બડા ભારી કવિ થા. ઉસકે પુત્ર ચંદ્રગુપ્ત દ્વિતીય કે મંત્રી વીરસેન ( ૩૦૦ ઇવી) કા ભી એક વૈદભ—રીતિ કા ઉત્તમ શિલાલેખ મિલા હૈ. મંદૌર કે સૂર્ય કે મંદિર સે વત્સભઢિ (૪૭૩ ઈસ્વી) કી એક ૪૪ કે કી પ્રશસ્તિ મિલી હૈ ઇન સભી સે
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
| SR No. | 034613 |
| Book Title | Shubh Sangraha Part 04 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Bhikshu Akhandanand |
| Publisher | Sastu Sahityavardhak Karyalay |
| Publication Year | 1929 |
| Total Pages | 416 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Book_Gujarati |
| File Size | 24 MB |