Page Text
________________
સંસ્કૃત સાહિત્ય કા વિકાસ ११० - संस्कृत साहित्य का विकास
૨૪૭
વૈદ્ય આર્યોં કા સબસે પ્રાચીન ગ્રંથ હૈ. પાશ્ચાત્ય જગન્માન્ય વિદ્વાનાં ને ભી ઋગ્વેદ કા માનવીય સભ્યતા કા આદિગ્રંથ સ્વીકાર કિયા હૈ, વેઢાં કે કાલ કે સંબંધ મેં પ્રાચીન વિશ્વાસી પુરુષોં સે યદિ પૂછા જાય, તેા વે કહે ંગે કિ યહ પ્રશ્ન વ્યર્થ હૈ; ક્યાંકિ વૈદ અનાદિકાલ સે વિદ્યમાન હૈ. પ્રલય હૈાને પર ભી વેઢાં કા નાશ નહીં હૈાતા-વેદ બ્રહ્મ મે લીન હેા જાતે હૈ. જન્મ ક્િર વિશ્વરચના હૈાતી હૈ, ઉસ સમય વેદ અન્યક્તાવસ્થા સે વ્યક્તાવસ્થા મેં પરિષ્કૃત હા જાતે હૈ. મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી વેદોં કા કાલ ૧ વૃંદ, ૯૬ કરોડ, ૮ લાખ, પર હજાર, ૯૮૪ (૧,૯૬,૦૮,૫૨,૯૮૪) વર્ષોં માનતે હૈ. આપકે વિચાર મેં યહી કાલ સૃષ્ટિ કા આદિ—કાલ હૈ, ઔર વેદ–કાલ સૃષ્ટિ-કાલ મેં હી હૈ. લા॰ તિલક ને અપને એરાયન-નામક ગ્રંથ મેં અકગણિત ઔર જ્યોતિષ કે સિદ્ધાંતાં કે આધાર પર અનૈતિહાસિક વૈદિક કાલ કા કમ-સે-કમ ઇતના અનુમાન કિયા હૈ.
પ્રસિદ્ધ ઐતિહાસિક સર રમેશચંદ્ર દત્ત વેદ-કાલ કા ઇસ્વી સન સે ૨,૦૦૦ વર્ષોં સે ૧,૪૦૦, વર્ષ પૂર્વ માનતે હૈં. ઉનકા ખયાલ હૈ કિ ઋગ્વેદ કા નિર્માણુ તખ હુઆ થા, જબ આ લેગ સિધ કી ઘાટી મેં રહતે થે. વેદભાષ્યકાર સાયણુ કા મત ઋગ્વેદ કે વિષય મેં સપ્રાચીન હૈ।ને કે પક્ષ મેં હૈ. પાશ્ચાત્ય વિદ્વાનોં કા યહુ મત હૈ કિ ઋગ્વેદ કા અધિકાંશ ભાગ ઉસ સમય કા બના હુઆ હૈ, જબ આ લેગ સિંધુ કે તીર પર ખસતે થે. શેષ અંશ ક્રમશઃ પ્રાપ્ત હુઆ હૈ. વિશ્વામિત્ર કે પુત્ર મધુચ્છંદા એવં દશમ મંડલ કે ઋષિવૃંદ હી ઋપ્રકાશક ઋષિયાં કે મધ્ય આધુનિક માલૂમ પડતે હૈ.
જ્યોતિષ કે મત સે કાલ કા નિરૂપણુ હેાના એક તથ્ય ખાત હૈ. પૃથ્વી જિતની દેર મેં સૂર્ય કી પરિક્રમા કરતી હૈ, વહ એક નિ; તથા ચંદ્રમા પૃથ્વી કી જિતની દેરી મેં પરિક્રમા કરતા હૈ, વહ એક માસ ગિના જાતા હૈ. સાધારણતઃ એક અમાવસ સે દૂસરી અમાવસ તક માસ માના જાતા હૈ; પરંતુ જ઼્યાતિષ કી ગંભીર ગણુના યહ કહતી હૈ કિ દે અમાવસેાં કે મધ્યવર્તી સમય સે ભી કમ સમય મેં ચંદ્રમા પૃથ્વી કી પ્રદક્ષિણા કર લેતા હૈ. પ્રથમેાક્ત સમય ૩૦ દિન સે ઔર શેષાક્ત ૨૦ દિન સે કમ હૈાતા થા. ઇસ લિયે પ્રાચીન જ્યેાતિવિ`દાં ને નક્ષત્રચક્ર કા ૨૭ વિભાગોં મેં વિભક્ત કર એક ભાગ કા નામ નક્ષત્ર રખા. આજકલ નક્ષત્રાં કી ગણના અશ્વિની સે આરંભ કી જાતી હૈ, એવં જિસ બિંદુ મેં નક્ષત્ર-ચક્ર વિષુવત-રેખા સે મિલ કર ઉત્તરાભિમુખ àાતા હૈ, વહી બિંદુ અશ્વિની-નક્ષત્ર કા આદિબિંદુ માના જાતા હૈ. નક્ષત્રાં કે નામ હૈ—અશ્વિની, ભરણી, કૃત્તિકા, રાહિણી, મૃગશિરા, આર્દ્રા, પુનર્વસુ, પુષ્ય, શ્લેષા, મધા, પૂ–řાલ્ગુની, ઉત્તર-ફાલ્ગુની, હસ્ત, ચિત્રા, સ્વાતિ, વિશાખા, અનુરાધા, જ્યેષ્ઠા, મૂલ, પૂર્વાષાઢ, ઉત્તરાષાઢ, શ્રવણ, ધનિષ્ઠા, શતભિષા, પૂર્વાં—ભાદ્રપદ, ઉત્તર-ભાદ્રપદ ઔર રેવતી. ઇસ તરહ નક્ષત્રચક્ર કે પ્રત્યેક ભાગ કા નામ નક્ષત્ર હૈ.
તારાગણુ સદા જ્યેાતિય હૈ, પરંતુ કુછ યેાતિષ્ક હૈ'. વે અધકાર મે' ગ્રસ્ત રહતે હૈ. વૈ હી ગ્રહ કહેલાતે હૈં. ઉનકે નામ સૂર્યાં, ચંદ્ર, બુધ, શુક્ર, મંગલ, બૃહસ્પતિ ઔર શન પ્રાચીન વિદ્વાનાં તે સૂ` ઔર ચંદ્ર કા ભી ગ્રહ માના હૈ. ઉસ સમય પ્રત્યેક ગ્રહ કા નક્ષત્ર-ચક્ર મેં એક-એક બાર ભ્રમણ કર જાને કા કાલ નિર્દિષ્ટ થા. આકાશ કે સબસે ઊર્ધ્વ પ્રદેશ મે એક નિશ્ચલ તારા દેખ પડતા હૈ-યહ ન તે અન્ય ગ્રહેાં કી તરહ નક્ષત્ર-ચક્ર મેં હી ઘૂમતા હૈ, ન નક્ષત્રાં કી તરહ પૃથ્વી કે હી ચારાં એર ઘૂમતા હૈ. યહી ધ્રુવ હૈ. ઇસીકે નીચે ઔર ગ્રહ–સમૂહોં કે ઉપર સર્જિ–મંડલ-નામક સાત ઉજ્વલ તારે દિખાઈ દેતે યે સાતાં નક્ષત્ર-ચક્ર સે પૃથક્ હૈ. નક્ષત્ર-ચક્ર મેં ઈનકી કુછ ભી ગતિ નહીં, પરંતુ સામિડલ કે જો દે તારે ધ્રુવ કે સાથ સમસૂત્ર મેં' અવસ્થિત હૈં, વે જિસ નક્ષત્ર કે સાથ રહતે હૈં સષિ-મ`ડલ ભી ઉન્હીં કે સાથ
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
| SR No. | 034613 |
| Book Title | Shubh Sangraha Part 04 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Bhikshu Akhandanand |
| Publisher | Sastu Sahityavardhak Karyalay |
| Publication Year | 1929 |
| Total Pages | 416 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Book_Gujarati |
| File Size | 24 MB |