Page Text
________________
૨૫૦.
વૃદ્ધિરાજ
( [ દશમ ખંડ સંધા બાદ-મેક હતો. ત્યાં તેણે છત જેવું મેળવ્યું તેમાં તેણે વૃદ્ધિ તે કરીજ હતી. તેની બે ત્રણ પણું હતું અને પાકી રીતે યશ મેળવ્યા જેવું પરિણામ સાબિતી હાથીગુફાના લેખમાંથી મળી આવે છે. આવી પહોંચે તેવામાં રાજા વૃદ્ધિરાજ પોતે મરણ તેમાં જણાવ્યું છે કે રાજા ખારવેલે ગાદીએ પામ્યો. એટલે યુવરાજને અડધે રસ્તેથી પાછા વળીને બેસતાં પ્રથમ વર્ષ રાજનગરે કેટલીક મરામત કરવામાં પર ભેગા થવું પડયું હતું. યુવરાજને દક્ષિણદેશ જીતવા ગાયું છે અને બીજા જ વર્ષે ચતુરંગી સૈન્ય સાથે મોકલ્યો હતો તેથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, ત્યાં સુધી તેની શતવાહન વંશના સ્થાપક રાજા શ્રીમુખની પાછળ તબિયતમાં વાંધા જેવું નહીં હોય. છતાં જ્યારે પડીને ઠેઠ નાસિક સુધી હાંકી કાઢયો છે; જે ' યુવરાજને એકદમ પાછો બોલાવી લેવાની સ્થિતિ ગાદીએ બેસતાં વેત, શૌર્યથી પિતાથી ચઢિયાતા, યુદ્ધ ઉભી થઈ છે ત્યારે સમજાય છે કે રાજા વૃદ્ધિરાજનું કળામાં રીઢા, તેમ રાજકારણમાં પણ પટુ બનેલા મરણ ઓચિતું જ થયું હશે. પછી તેની વૃદ્ધાવસ્થાને હરીફને ત્રાહી ત્રાહી કરાવી શકે, તે કાંઈ પોતે લીધે મંદવાડ ભગવ્યા વિના જ આંખ મીંચાઈ ગઈ મેળવેલ રાજહકુમત અને સૈન્યની સરકારીને લીધે જ હોય કે કોઈક અકસ્માતમાં સપડાયો હોય અને તેથી કેવળ હોય તેના કરતાં, પિતાને વારસામાં મળેલ તુરત મરણ નીપજયું હેય.
રાજબળ–સત્તા સામગ્રીને લીધે છે એમ માનવું વધારે ઉપરના વર્ણનથી એમ સાર નીકળી શકે છે કે ઉચીત કહેવાશે. એટલે વૃદ્ધિરાજે નિઝામ રાજ્યવાળા વૃદ્ધિરાજના સમયે કલિંગ સામ્રાજ્યને વિસ્તાર મહા- ભાગ ઉપર પોતાની સત્તા જમાવી દીધી હતી એમ રાજ ક્ષેમરાજના મરણ સમયે જે હતું તેમાં ઘણું વૃદ્ધિ માનવું જ રહે છે; તે સ્થિતિ નીપજાવવામાં પછી થવા પામી હતી. આ વૃદ્ધિ દક્ષિણહિંદના પશ્ચિમ તટ ભલે યુવરાજ ખારવેલનેજ મુખ્ય હાથ હોય. છતાં ઉપરના પ્રદેશમાં જ મુખ્યત્વે થઈ હતી. તેના કાર્યવાહક તે બનાવ પિતા વૃદ્ધિરાજના રાજ્યકાળ બન્યો હોવાથી અને નેતા તરીકે યુવરાજ ભિખુરાજને જ હાથ સંભવે છે. તેની કીર્તિ તે તેના ફાળે જ ચડાવતી રહે છે. બીજી
યુવરાજે જે ચડાઈ દક્ષિણમાં પાંડવા રાજ્ય ઉપર હકીકત દક્ષિણ હિંદ તરફ યુવરાજે કરેલી કચને તથા સિંહલદ્વીપ તરફ કરી હતી તેનું વર્ણન હાથી- લગતી કહેવાય. ઉપર તેનું વર્ણન કરી દેવાયું છે. ગુફાના શિલાલેખમાં પિત કરેલ છે અને તેનું ઉડતું એટલે સિદ્ધ થાય છે કે રાજા વૃદ્ધિરાજના સમયે વૃતાંત આપણે રાજા ખારવેલના જીવનચરિત્ર કરવાનુંજ દક્ષિણ હિંદના ઘણા મોટા ભાગ ઉપર કલિંગપતિની છે એટલે અત્ર વિશેષ કરવા જેવું રહેતું નથી. રાજા વૃદ્ધિ નેજા ફરકતી શરૂ થઈ ગઈ હતી. મતલબ એ થઈ કે, રાજનું મરણ ઇ. સ. પૂ.૪૨૯માં થયાનું નોંધવું રહે છે. રાજા ક્ષેમરાજે વારસામાં આપેલ પ્રદેશમાં, રાજા
તેનું નામ જે વૃદ્ધિરાજ છે તે તેણે સાર્થક કરી વૃદ્ધિરાજે પોતાના રાજ્ય અમલે, પશ્ચિમે આવેલ બતાવ્યું લાગે છે. તે નામ તેણે ગાદીએ આવતાં જ નીઝામી પ્રદેશવાળા મુલકની તથા કૃષ્ણા નદીની ધારણ કર્યું હતું કે, તેણે રાજય પ્રદેશમાં અતિ વૃદ્ધિ દક્ષિણે આવેલ ઘણું મોટા ભાગની વૃદ્ધિ કરી હતી; કરી દીધી હોવાથી, જેમ રાજા નંદ પહેલાને નંદિ- અને આવા વૃદ્ધિગત રાજ્યની સલામત ગાદી ઉપર વર્ધનની ઉપમા દેવાઈ હતી તેમ આને પણ વૃદ્ધિને બિરાજવાને રાજા ખારવેલ ભાગ્યવંત થયો હતો કે રાજ કહીને બોલાવવામાં આવ્યો હતો તે વિશેની જેથી ગાદીએ બેસતાં તુરત જ પોતાના હરીફને હંફાવી પૂરતી માહિતી મળતી નથી. પરંતુ એટલું તો ચોક્કસ તેના ઉપર જીત મેળવીને, તેમને (અંધપતિઓને આંધ્ર લાગે છે કે, પોતાને વારસામાં જે મુલક મળ્યો હતે ભત્યાઝ૭ તરીકે ઓળખાવવાની ફરજ પાડી હતી.
(૧૫) આગળ ઉપર હાકીગુફાના લેખમાં ૫કિત ૨ જ પુ. ૭૬ પૃ. ૮૧ થી ૯૫ યુગપુરાણની હકીક્તનું અવતરણ, નું વર્ણન જુઓ.
ત્યાં શાતવંશી અરિષ્ઠકર્ણને પીછો શકરાજાએ લીધાની હકીક્ત () શિલાલેખમાં રાતકરણ રાજા લખ્યો છે. પરંતુ તેને છે. તે અરિષ્ઠકનું આ શ્રીમુખ શાતકરણને વંશ જ છે. શાત રાજા તરીકે પણ ઓળખાવ્યો છે, જીઓ બુદ્ધિ પ્રકાશ (૧૭) આંબભ્રત્યાગના અર્થ માટે જુએ. પુ. ૩,૫,૭૪-૭૫.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
| SR No. | 034580 |
| Book Title | Prachin Bharat Varsh Bhag 04 |
| Original Sutra Author | N/A |
| Author | Tribhuvandas Laherchand Shah |
| Publisher | Jain Shwetambar Conference |
| Publication Year | 1938 |
| Total Pages | 476 |
| Language | Gujarati |
| Classification | Book_Gujarati |
| File Size | 59 MB |