________________
( ૩૭૮ )
બુદ્ધિ, જ્ઞાન અને અસમાહ કમ અધિકાર,
આ જ કહે છે—
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहस्त्रिविधो बोध इष्यते । तद्भेदात्सर्वकर्माणि भिद्यन्ते सर्वदेहिनाम् ॥ १२० ॥ બુદ્ધિ જ્ઞાન અસમાહુ એ, એધ ત્રિવિધ કથાય; સર્વ દૈહિના ક સહુ, તસ શેઢે ભેદાય. ૧૨૦.
અર્થ:—બુદ્ધિ, જ્ઞાન ને અસમેાહ, એમ ત્રણ પ્રકારના મેધ કહ્યો છે; અને તેના ભેદથકી સર્વ પ્રાણીઓના સર્વ કર્મ ભેદ પામે છે.
વિવેચન
શાસ્ત્રમાં બેધ ત્રણ પ્રકારના કહ્યો છે:- (૧) બુદ્ધિરૂપ મેધ, (૨ ) જ્ઞાનરૂપ મેધ, (૩) અસ’માહરૂપ મેધ. આ ત્રણેનું લક્ષણ હવે પછી કહેવામાં આવશે. આ બુદ્ધિ આદિરૂપ મેધના ભેદને લીધે સવ દેહધારી પ્રાણીઓના ઇષ્ટ આદિ સર્વ કર્મોમાં પણ ભેદ પડે છે. જેવા જેવા જેને એધ, જેવી જેવી જેની સમજણુ, તેવા તેવા તેના કર્મમાં ભેદ હાય છે; કારણ કે હેતુભેદ હોય તે ફલભેદ પણ હાય, એ ન્યાયની રીતિ છે. કારણ જૂદું, પણ જુદુ' હાય જ, એ ન્યાય પ્રસિદ્ધ છે. આમ એક જ કમાં, મેધની તરતમતા પ્રમાણે, ક્રમની તરતમતાના ભેદ પડે છે.
કા
તેમાં—
★
યોગદૃષ્ટિસમુચ્ચય
इन्द्रियार्थाश्रया बुद्धिर्ज्ञानं त्वागमपूर्वकम् । सदनुष्ठान वच्चैतदसंमोहोऽभिधीयते ॥ १२१ ॥ બુદ્ધિ ઇંદ્રિયાર્થાશ્રયી, આગમપૂર્વક જ્ઞાન; સદનુષ્ઠાનવત્ જ્ઞાનનું, અસ'મેહુ અભિધાન, ૧૨૧
વૃત્તિ:—વૃદ્ધિ:-બુદ્ધિ, જેનું લક્ષણ કહેવામાં આવશે, જ્ઞાનમ્-જ્ઞાન પણ એમ જ, સંમો:અસંમેાહ પણ એમ, ત્રિવિધો કોષઃ-ત્રણ પ્રકારને એધ, વ્યતે-શાસ્ત્રોમાં કહ્યો છે, તદ્નેાત્ તે બુદ્ધિ આદિના ભેદ ઉપરથી, સર્વઽળિ-ઇષ્ટ આદિ સવ” કર્યાં, મિથુન્ત-ભેદ પામે છે, સર્વતૃદિનામ્સવ` દેહધારીઓના, પ્રાણીઓના,-તેના હેતુભેદ થકી ભેદ હોય છે એટલા માટે.
વૃત્તિ:—રેંદ્રિયાશ્રયા વુદ્ધિ:-ઇંદ્રિય અર્થના આશ્રય કરે તે બુદ્ધિ છે,−તી યાત્રાળુનુ દ”ન થતાં જેમ ત્યાં જવાની બુદ્ધિ થાય તેમ; જ્ઞાનસ્વામપૂર્વમ્ અને જ્ઞાન આગમપૂર્ણાંક હોય છે,— તીર્થયાત્રાની વિધિના વિજ્ઞાનની જેમ; સનુષ્ઠાનવ ચૈત્- અને સદનુષ્ઠાનવાળુ. આ જ્ઞાન, શું? તે કેસમોોમિલીયતે-અસંમેહ કહેવાય છે, એધરાજ છે.
