________________
૩૩૦
અધ્યાય : ૯, સૂત્ર-૩૩
તત્ત્વાર્થાધિગમ સૂત્ર ભાગ - ૨ સૂત્ર (૯-૩૧)માં તવિપ્રયોગાય શબ્દ છે તેને બદલે અહીં વિપ્રયોને કરવું. પદોના ફેરફાર સાથે આ સૂત્રની રચના આ પ્રમાણે થશે. मनोज्ञानां विप्रयोगे तद्संप्रयोगाय स्मृतिसमन्वाहार: तृतीयम्
મનગમતી (ઈષ્ટ) વસ્તુઓનો વિયોગ થતાં તે વસ્તુઓનો સંયોગ કેમ થાય ? એવી ચિંતા-વિચારણા કરવી તે આર્તધ્યાનનો ‘ઈષ્ટ સંયોગ ચિંતા’ નામનો પ્રથમભેદથી વિપરીત ત્રીજો ભેદ છે.જેમ કે મનુષ્ય માત્રને ધન-સંપત્તિ-પાંચ ઈન્દ્રિયોના સુખો વગેરે ઈષ્ટ વસ્તુઓ છે. તે અશુભ કર્મના ઉદયથી ચાલી ગઈ હોય અથવા કોઈ વ્યક્તિ પાસે પૈસા દબાઈ ગયા હોય તો તે કેમ પાછા આવે ? તે અંગે જે વિચારણા કરવી તેને ઈષ્ટસંયોગ ચિંતા ધ્યાન કહેવાય છે.
શંકા :- મનુષ્ય માત્રને અણગમતી વસ્તુનો સંયોગ થાય ત્યારે તેનો વિયોગ કરવાની અને મનગમતી વસ્તુનો વિયોગ થાય ત્યારે તેનો સંયોગ કેમ થાય ? આ ચિંતાવિચારણા તો થાય જ છે. જો આવી વિચારણા ન કરે તો દુનિયામાં તે મુખ્તેજ કહેવાય. આમાં શું ખોટી વિચારણા કરી છે ? કરવા જેવી યોગ્ય જ વિચારણા કરી છે. આવી વિચારણા કરવી એ તો માનવબુદ્ધિનું ફળ છે અન્યથા પશુમાં અને મનુષ્યમાં તફાવત શું ?
સમાધાન ઃ- વ્યવહાર દૃષ્ટિએ તમારો પ્રશ્ન બરાબર છે. અનિષ્ટ વસ્તુનો સંયોગ થાય ત્યારે વિયોગ કેમ થાય ? અને ઈષ્ટ વસ્તુનો વિયોગ થાય ત્યારે સંયોગ કેમ થાય ? તે માટે વિચારણા કરવી તે વ્યવહા૨ દ્રષ્ટિએ બરાબર છે. પરંતુ અધ્યાત્મ દૃષ્ટિથી તે બરાબર નથી.
કારણકે એમ કરવામાં અનિષ્ટ વસ્તુ ઉપર દ્વેષ અને ઈષ્ટ વસ્તુ ઉપર રાગ થાય છે. રાગ-દ્વેષ કરવાથી નવા કર્મો બંધાય છે. અધ્યાત્મ દૃષ્ટિએ આ સંસારમાં કોઈ પણ વસ્તુ કે વ્યક્તિ ઉપર દ્વેષ ન કરવો કે રાગ ન કરવો એ જ સાચું કર્તવ્ય છે તેથી જેમની અધ્યાત્મદૃષ્ટિ વિકસી છે તેવા મહાત્માઓ આવી ચિંતા-વિચારણા કરતા નથી.
મહાવીર ભગવાનને ચંડકૌશિક તથા સંગમે ઉપસર્ગ કર્યો અને પાર્શ્વનાથ પ્રભુને મેઘમાળીએ ઉપસર્ગ કર્યો ત્યારે અનિષ્ટનો સંયોગ થયો હોવા છતાં તે મહાત્માઓએ અનિષ્ટનો વિયોગ કરવાની ચિંતા-વિચારણા કરી નથી. પરંતુ ધ્યાનમાં લીન બન્યા હતા.
