________________
અધ્યાય : ૩, સૂત્ર-૯
તત્ત્વાર્થાધિગમ સૂત્ર
ભાવાર્થ : સૌથી પ્રથમ આવેલો જમ્બુદ્વીપ થાળીના આકાર જેવો ગોળ છે. ત્યાર પછીના બધા જ દ્વીપ-સમુદ્રો બંગડીના જેવા ગોળ આકારના છે અને બમણા (બે ગણા) વિસ્તારવાળા છે, અને વીંટળાઈને રહેલા છે.
ટૂંકમાં આ સૂત્રમાં ત્રણ બાબતો સમાયેલી છે.
(૧) પ્રત્યેક દ્વીપ-સમુદ્ર ક્રમશઃ એક પછી એક બમણા બમણા પહોળા છે.
૧૮૨
(૨) એક દ્વીપ પછી એક સમુદ્ર ફરી પાછો દ્વીપ પછી સમુદ્ર એ રીતે દરેક દ્વીપ કે સમુદ્ર તેની પહેલાના સમુદ્ર કે દ્વીપને વીંટળાઈને રહેલા છે.
(૩) લવણસમુદ્રથી માંડીને બધા દ્વીપો કે સમુદ્રો વલય એટલે ચૂડી કે બંગડીના આકારે રહેલા છે.
સૂત્ર (૩-૯) પ્રયોજન ઃ પૂર્વસૂત્રમાં દ્વીપ-સમુદ્ર બમણા બમણા વિસ્તારવાળા છે તે કહ્યું પણ પ્રથમ જમ્મૂદ્રીપનો વિસ્તાર શું છે ? તે આ સૂત્રમાં જણાવે છે અને તેની મધ્યમાં રહેલા મેરૂ પર્વત વિષે પણ માહિતી છે.
तन्मध्ये मेरुनाभिर्वृत्तो योजनशतसहस्त्रविष्कम्भो जम्बूद्वीपः ३ - ९ તન્મધ્યે મેરુનાભિવૃત્તો યોજનશતસહસ્ત્રવિષ્કમ્મો જમ્બુદ્વીપઃ ૩-૯ તન્-મધ્યે મેરુ-નાભિઃ વૃત્તઃ યોજનશતસહસ્ત્રવિષ્કમાઃ જમ્બુદ્વીપઃ૩-૯
એક લાખ,
શબ્દાર્થ : તન = તે (દ્વીપ-સમુદ્ર), મધ્યે = વચમાં, મેરુ = મેરૂ પર્વત, નાભિઃ = મધ્યભાગ, વૃત્તઃ = ગોળાકાર, યોજન = યોજન (માપ), શતસહસ્ત્ર = વિષ્કઃ = વિસ્તાર, જમ્બુદ્વીપ = પ્રથમદ્વીપનું નામ.
સૂત્રાર્થ : તે (સર્વ દ્વીપ-સમુદ્રો)ની મધ્યમાં એક લાખ યોજનના વિસ્તારવાળો જંબૂ નામે ગોળ દ્વીપ છે તેની મધ્યમાં મેરુ (પર્વત) છે.
ભાવાર્થ : અહીં તમધ્યેનો અર્થ તેની વચમાં. પણ કોની વચમાં ? પૂ. ઉમાસ્વાતિજીની સૂત્ર રચનાની આ એક સુંદર પદ્ધતિ છે. તન્મધ્યેનો જવાબ આગળના આઠમા સૂત્રમાંથી લેવાનો છે. (સૂત્ર ૩-૮ ની અનુવૃત્તિ). તન્મધ્યે એટલે આગળ જણાવેલા અસંખ્યાત દ્વીપ સમુદ્રોની મધ્યમાં રહેલો જંબુદ્રીપ એકલાખ યોજન પહોળો છે.
