________________ કર્મના ઉદયથી સાધનામાં સ્કૂલના અને પ્રમાદાદિવશ વ્રતભંગ આદિ શક્ય છે. સ્મલિત અને ખંડિત એવી સંયમ સાધનાને ફરી એકવાર અખ્ખલિત અને અખંડિત બનાવવા માટે અહીં પ્રાયશ્ચિત્તનું સૂક્ષ્મતાથી નિરૂપણ કરેલું છે. પ્રાયશ્ચિત્તના દશ પ્રકાર છે. 1- આલોચના, 2- પ્રતિક્રમણ, 3- તદુભય, 4- વિવેક, પ- વ્યુત્સર્ગ, 6- તપ, 7- છેદ, 8- મૂલ, 9- અનવસ્થાપ્ય, 10- પારાંચિત. દશ પ્રાયશ્ચિત્તમાંથી કયા દોષનું કેટલું પ્રાયશ્ચિત્ત આપવું એ અધિકાર ગુરુનો છે. તેમાં આલોચક શિષ્યની બુદ્ધિના તર્ક - વિતર્કને સ્થાન નથી. ગુરુ નિષ્પક્ષભાવે વિગતવાર દોષોને જાણીને યથાયોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્ત આપે છે. શિષ્યપણ નિષ્કપટ ભાવે તેનું પાલન કરે છે. છદ્મસ્થતાવશ પ્રાયશ્ચિત્તદાનમાં ગુરુની ભૂલ પણ થઈ હોય છતાં શિષ્ય સમર્પિતભાવે તેનું પાલન કરે તો અવશ્ય તેના આત્માની વિશુદ્ધિ થાય છે. પ્રાયશ્ચિત્તગ્રંથનો અધિકાર માત્ર ગીતાર્થ ગુરુભગવંતનો હોવાથી ત૬ ત પ્રાયશ્ચિત્ત વિશેષને ન વિચારતાં આપણે તáાયોગ્ય થોડાં સ્થાનોને જોઈએ. * વસતિથી 100 ડગલાં બહાર ગયાં * સમિતિ, ગુપ્તિમાં પ્રમાદ થયો * મુહપત્તીના ઉપયોગ વગર છીંક, બગાસું ખાધું * વિકથા કરી * સ્નેહ, ભય, શોક આદિ અશુભ ભાવો સ્પર્યા * પ્રથમ પોરિસિનો આહાર ચતુર્થ પોરિસિ રાખ્યો * સ્વાધ્યાદિ માંડલીમાં કાજો ન લીધો * પૃથ્વી પાણી આદિ જીવોનો સંઘટ્ટો થયો * ઘી, તેલથી ખરડાયેલાં વસ્ત્ર, પાત્ર રાત્રિએ રહ્યાં * દોષિત આહાર, પાણી ગ્રહણ કર્યા * ઉપધિ આદિનું પ્રતિલેખન રહી ગયું. ઉપકરણ ખોવાઈ જવું. પચ્ચખાણ ન કર્યું અથવા ભાંગ્યું * ગુર્વાદિની આશાતના કરી. આ માત્ર સામાન્ય અંદાજ છે. પ્રાયશ્ચિત્તના દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ અને ભાવસંબંધી તફાવત અનેકવિધ છે. આત્મદ્રવ્યથી પ્રાયશ્ચિત્ત ગ્રહણ જીતકલ્પ સૂત્ર / 171
