________________ બૃહત્કલ્પસૂત્ર છેદસૂત્રોના વિષયોને ચાર વિભાગમાં વહેંચી શકાય છે. ૧-ઉત્સર્ગ, ર-અપવાદ, ૩-દોષ, ૪-પ્રાયશ્ચિત્ત. સામાન્ય દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ અને ભાવમાં પ્રભુએ જે કરવાનું કહ્યું હોય તે ઉત્સર્ગ. તે જ દ્રવ્યાદિના વિષમ સંયોગોમાં તત્કાલીનરૂપે પ્રભુએ જે કરવાનું કહ્યું તે અપવાદ. સામાન્ય સંયોગોમાં ઉત્સર્ગનું પાલન બળવાન છે તો વિશેષ સંયોગમાં અપવાદનું સેવન એટલું જ બળવાન છે. ઉત્સર્ગ માર્ગ નિર્દોષ છે, તો અપવાદ માર્ગ અપેક્ષાએ નિર્દોષ અને સદોષ એમ ઉભયાત્મક હોય છે. પ્રવચનરક્ષાદિ નિમિત્તક અપવાદ નિર્દોષ છે તો નિર્બળતાદિ કારણે સેવાયેલો અપવાદ સદોષ છે. ઉત્સર્ગ અને અપવાદની આરાધનામાં જાણતાં કે અજાણતાં થતી અલનાઓ તે દોષ છે. ઉત્સર્ગ-અપવાદની યથોક્ત આરાધનામાં પુન: જોડાવા માટે કરવામાં આવતી દોષશુદ્ધિ તે પ્રાયશ્ચિત્ત છે. સર્વજ્ઞનું શાસન ઉત્સર્ગ-અપવાદ ઉભયાત્મક છે, છદ્મસ્થજીવોમાં દોષ સહજ છે અને પ્રાયશ્ચિત્ત વિના દોષશુદ્ધિ અસંભવિત છે; આ ત્રણ વચનને યથાતથ જાણનાર છેદસૂત્રોના મહત્ત્વને અવશ્ય સમજી શકે છે. છેદસૂત્રોની શ્રેણિમાં બૃહત્કલ્પસૂત્રનું મહત્ત્વ અસાધારણ છે, કારણકે આમાં ઉત્સર્ગાદિ ચારેય વિષયોનું અત્યંત ઊંડાણ છે. કલ્પ શબ્દ અનેક અર્થમાં વપરાય છે. વેદોક્ત વિધિ-વિધાનોનું વર્ણન બૃહત્કલ્પ સૂત્ર || 159
