________________ આગમના રચયિતા છે. તત્ત્વાર્થસૂત્ર આદિ 500 ગ્રંથના રચયિતા પૂર્વધર શ્રી ઉમાસ્વાતિજી વાચકના તેઓશ્રી શિષ્ય છે. આ શ્રી કાલકાચાર્યના અપરનામે પણ તેઓશ્રી પ્રસિદ્ધ છે. વાચકવર્ય શ્રી ઉમાસ્વાતિજી મહારાજાની પરંપરાનુસાર આ આગમમાં મુખ્યત્વે જીવાદિ સાત તત્ત્વોનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. આ પ્રજ્ઞાપના સૂત્રના ૧-પ્રજ્ઞાપનાપદ, ૩-બહુવક્તવ્યપદ, પ-વિશેષ (પર્યાય) પદ, ૧૦-ચરમપદ, ૧૩-પરિણામ પદ. આ પાંચ પદોમાં જીવતત્ત્વ અને અજીવતત્ત્વનું વર્ણન છે. ૧૬-પ્રયોગપદ અને ૨૨અવગાહનાપદ, આ બે પદમાં આશ્રવતત્ત્વ. કર્મપ્રકૃતિ નામના ૨૩માં પદમાં બંધતત્ત્વ. સમુદ્યાત નામના ૩૬માં પદમાં સંવરતત્ત્વ, નિર્જરાતત્ત્વ અને મોક્ષતત્ત્વનું પ્રકાશન છે. અન્ય પદોમાં વેશ્યા, સમાધિ, સંયમ, લોકસ્વરૂપ વગેરે વિષયો ચર્ચાયા છે. અભ્યાસ કરનાર શ્રમણ વિશિષ્ટ તત્ત્વજ્ઞાની બને અને ઉપયોગપૂર્વક શ્રવણ કરનાર શ્રાવક બહુશ્રુત બને એવા આ આગમ ઉપર શાસ્ત્રકાર શિરોમણિ પૂ.આ.શ્રી હરિભદ્રસૂરિ મહારાજે “પ્રદેશવ્યાખ્યા' નામની 3728 શ્લોક પ્રમાણ વૃત્તિ રચેલ છે. વિષમપદોના વિવરણ રૂપ તે લઘુટીકાના આધારે શ્રી મલયગિરિજી મહારાજે 16000 શ્લોક પ્રમાણ મોટી ટીકા બનાવી છે. શ્રી કુલમંડનગણિએ અવચૂર્ણિ રચી છે. તથા નવાંગી ટીકાકાર આ શ્રી અભયદેવસૂરિ મહારાજે 133 ગાથાનો “શ્રી પ્રજ્ઞાપના તૃતીયપદ સંગ્રહણી'નામે ગ્રંથ બનાવ્યો છે. તેમાં અલ્પબદુત્વની વાતો વિસ્તારથી સમજાવી છે. સંસ્થાન વિજયધર્મધ્યાન માટે આલંબનરૂપ અનેક વિષયો આ આગમમાં વર્ણવાયાં છે. દા.ત. # નરકગતિમાં ભયસંજ્ઞાથી પીડિત જીવો, તિર્યંચગતિમાં આહાર સંજ્ઞાથી પીડિત જીવો, મનુષ્યગતિમાં મૈથુનસંજ્ઞાથી પીડિત જીવો અને દેવગતિમાં પરિગ્રહ-સંજ્ઞાથી પીડિત જીવો સૌથી વધારે હોય છે. 96 || આગમની ઓળખ
