________________ ચચળતાં થાય છે. બધાના મૂળમાં મોહ છે. જેમ જેમ મોહની તીવ્રતા વધે તેમ તેમ ચંચળતાની તીવ્રતા વધે. મન-વચન-કાયા–ત્રણેમાં જ્યારે વીર્યભળે ત્યારે તે બળરૂપે બને. મન સાથે આત્મવીર્ય ભળે એટલે મનોબળ બને, વચન સાથે જોડાય ત્યારે વચનબળ અને કાયા સાથે જોડાય ત્યારે તે કાયબળ રૂપે બને છે. આત્મવીર્યમાં મોહ ભળે તો આત્મવીર્ય હણાઈ જાય છે. જેમ જેમ બ્રહ્મચર્યની વિશુદ્ધિ થતી જાય તેમ તેમ વીર્યબળની રક્ષા અને પુષ્ટિ થાય. પુલોને ગ્રહણ કરવામાં, તેના વિસર્જનમાં અને પુદ્ગલની રક્ષામાં આત્મવીર્યનો ઉપયોગ ન થાય તો તેટલો આત્મા બળવાન બને. આત્મા જેટલો પરનો વિચાર કરે તેટલો આત્મા નબળો પડે કારણ કે પરમાં વીર્ય વેડફાય છે. જે મૌની હોય એની વિચારશકિત પ્રબળ બને. બોલવામાં સૌથી વધારે વીર્યનો વપરાશ થાય છે. જ્યારે પરલક્ષી બોલવાનું આવે ત્યારે સૌથી વધારે જ છે. પરમાં જેટલું વીર્ય જશે તેટલો કર્મબંધ વધુ થશે. મોહથી યુક્ત આત્મા ભયવાળો છે ત્યારેયોગો ચંચળ હોવાથી ચિત્તની ચંચળતા પણ વધારે. ત્યારે આત્મવીર્યવેગવાળું બને છે. તેથી આત્મા ભયભીત બને છે. ચિત્તની સ્થિરતા જેટલી તેટલી વિચાર શક્તિ પણ સ્થિર. આત્મા જ્યારે તૃષ્ણાથી પ્રેરાય છે ત્યારે ઈદ્રિયો કંટ્રોલમાં નથી રહેતી ને ન કરવા યોગ્ય પ્રવૃત્તિ તેનાથી થઈ જાય છે. ત્યારે આત્મવીર્યવેગવાળું બને છે, પ્રબળ બને છે તેથી વિવેક ગયો. જ્ઞાનનો પરિણામ ગયો. મોહના કારણે આત્મા મૂચ્છિત અવસ્થાને પામ્યો. આપણને એમ લાગે છે કે ઈદ્રિયો શાંત બની ગઈ પણ તેવું નથી બનતું. તે અધિક ગતિમાં આવે છે. જો તૃષ્ણા ખરેખર અંદરથી ઘટી જાય તો તે ફરી અધિક વેગથી ન આવે. પણ નથી ઘટી એટલે એ ફરીથી વેગમાં આવે છે. તૃષ્ણાને વાસ્તવિક રીતે સમજણથી ઘટાડવાની છે. જ્ઞાનસાર-૨ // 214
