________________
- વ્યાખ્યાને ચોથું,
તેવાને તેવાં જ પાછળથી પણ રહ્યાં છે. ખ્રિસ્તિ સમાજમાં ફયૂડલ પદ્ધતિ દાખલ થયા પછી પણ તેમાંથી ધાર્મિક સત્તાનું બળ ઓછું થયું ન હતું, અને આ પદ્ધતિનો બહિષ્કાર કરવા માટે કેટલીક વાર રાજ્યસત્તાની સહાયતામાં, તે કેટલીક વાર પિપ–ખ્રિસ્તિઓના મોટામાં મોટા ધર્મગુરુની સહાયતામાં, ને કેટલીક વાર લોકોની સહાયતામાં રહીને એ સમાજે અથાગ શ્રમ લીધો છે. નૃપતંત્ર ને શહેરી સમાજે જ્યાં બળવાન હતાં ત્યાં પણ એ પદ્ધતિ દાખલ થઈ છતાં સર્વોપરિ થઈ જવા પામી નથી.
ફયૂડલ પદ્ધતિ સર્વત્ર પ્રવર્તમાન હતી એ બતલાવી, ચઢતા ઉતરતી જમીનદારને ક્રમશઃ સેવાનો બદલો આપી જમીન રાખવાની સામાન્ય રીત વિષે આપણે પરીક્ષા કરીશું. યુરેપના મુલકો જીતી લેનાર પ્રજાઓએ લશ્કરી સેવાના બદલામાં જમીન આશ્રિતવર્ગને ખેડવા આપી હતી. ડલ પદ્ધતિ ખરેખરી એ વર્ગમાં દાખલ થઈ હતી; તેમને વિષે હવે આપણે પરીક્ષા કરવાની છે.
નૈતિક બાબતોની અગત્ય વિષે મેં અમણાં જ કહ્યું છે. પણ એક તદન જુદી જ જાતના દષ્ટિબિન્દુ વિષે બીલકુલ ધ્યાન અપાતું નથી તે પણ અગત્યનું છે. કોઈ પણ નવો બનાવ, પરિવર્તન, કે નવી સામાજિક સ્થિતિથી થતા મનુષ્યની ભૌતિક સ્થિતિમાં ફેરફાર વિષે હું કહું છું. આ બાબતે પર હમેશ આપણે જોઈએ તેટલો વિચાર નથી કર્યો. ભૌતિક સ્થિતિના ફેરફારે, ધારવામાં આવે છે તેના કરતાં, આખા સમાજની સ્થિતિ પર ઘણી વધારે અસર કરે છે. આબોહવાની અસર વિષે કેટલો બધો અભ્યાસ થાય છે તે આપણને જાણીતી વાત છે. આહવાથી થતી તાત્કાલિક અસર વિષેજ વિચાર કરીશું તે તે કદાચ બહુ નહિ માલૂમ પડે. એ બાબત ઘણી
અનિશ્ચિત છે ને એને નિર્ણય કરવો અઘરો છે, પણ આબોહવાની આડકતરી અસર-જેમકે ઉષ્ણ પ્રદેશમાં લેકે ખુલ્લી હવામાં રહે છે, ને શીત પ્રદેશોમાં તેઓ ઘરમાં ભરાઈ રહે છે, તેથી જે પરિણામ આવે છે તેથી મનુષ્યની ભૌતિક સ્થિતિમાં જુજ જેવા ફેરફાર થાય છે, પણ
