________________
૪
યુરેપના સુધારાના ઇતિહાસ.
માત્ર કોઈ એકજ તત્ત્વ, એકજ પદ્ધતિને માટે આ પ્રકારના દાવા કરવામાં નથી આવતા; બધીજ પદ્ધતિને માટે એવા દાવા કરવામાં આવે છે. આધુનિક સમયમાં ન્યાય્યતાના વિચાર માત્ર એકજ પદ્ધતિ——(નૃપતંત્ર)તે વિષે આપણે કરવાને ટેવાયલા છીએ. પણ આમાં આપણી ભૂલ છે; એવું બધીજ રાજ્યપદ્ધતિને વિષે જોવામાં આવે છે. તમે જોયુંજ છે કે આપણા સુધારાનાં બધાં તત્ત્વામાંનું એકેએક સર્વોપરિ બળ ધરાવતું હતું, તે ખરૂં હતું એમ દરેકને માટે કહેવામાં આવતું હતું. યુરાપના પછીના ઇતિહાસ વિષે આપણે વિચાર કરીશું ા તદ્દન જુદી જુદી સામાજિક પદ્ધતિઓમાંની દરેકને માટે તે ખરી હકદાર તે જૂની છે એમ મત‘ અસ્તિત્વમાં આપણે જોશું. ઇટાલિ ને સ્વિટ્ટઝર્લૅન્ડની ઉચ્ચવર્ગસત્તાક ને પ્રજાસત્તાક રાજ્યશાસનપદ્ધતિ, સૅન મરીનાની પ્રજાપક્ષનિર્ણીત રાજ્યશાસનપદ્ધતિ, તેમજ યુરાપની મોટામાં મોટી નૃપતંત્રની રાજ્યશાસનપદ્ધતિ —એ બધી ન્યાય્ય છે એમ દાવા કરવામાં આવ્યો છે, તે તે પ્રમાણે તેમ ગણાયું પણ છે; આમાંની છેલ્લીની પેઠે પહેલી સંસ્થાઓની ન્યાય્યતાને માટેને દાવા પ્રાચીનતાને બળે કરવામાં આવ્યા છે. વળી જે રાજ્યપતિ ઐતિહાસિક દૃષ્ટિથી પહેલી હતી ને વધારે ટકી રહી છે તે ન્યાય્ય એ પણ ધારણુ રાખવામાં આવ્યું છે.
યુરોપનો પૂર્વનો સમય મુકી દઈ અન્ય કાળ ને અન્ય દેશાને માટે તમે વિચાર કરશે તે તમને દરેક સ્થળે રાજકીય બાબતેામાં ન્યાય્ય કઈ એ વિચાર વિચારાયલે માલૂમ પડશે. રાજ્યની પદ્ધતિના અમુક ભાગ, કે કોઈક સંસ્થા, કે કોઈક નિયમને એ વિચાર લાગુ પાડેલા તમને માલૂમ પડશે. પ્રાચીનતા ને લાંબા ટકાવને મળે તેજ ન્યાય્ય છે એવા વિચાર જેને માટે ધરાવવામાં નહિ આવ્યા હોય એવી કંઇક સામાજિક પ્રક્રુતિ વગરના દેશ કે સમય થયેા નથી.
આ શ! વિચાર છે? આ નિયમના તત્ત્વો શાં છે? યુપના સુધારામાં એ કેવી રીતે પ્રવેશ મેળવી શક્યા છે ?
