________________
૧૮
સુરાપના સુધારાના ઇતિહાસ.
એવા અમુક આપણા જીવાનું ભાવિ રાજ્યાના ભાવિની પેઠે માત્ર ઐહિક નથી પણ જુદુ` છે, પારમાર્થિક છે. ”
આથી વિશેષ હું નહિ કહું, ચ્યા વિષયનું વિવેચન કરવાનું હું માથે નહિ લઉં. હું માત્ર આ વિષય આપના સમક્ષ રજુ કરીનેજ સંàાષ પામીશ. સુધારાના ઇતિહાસ તપાસતાં એ સમુપસ્થિત થાય છે. સુધારાના ઇતિહાસ જ્યારે પૂરા થાય છે, આપણા ઐહિંક જીવન વિષે કહેવાનું જ્યારે સમાપ્ત થાય છે ત્યારે મનુષ્ય અવત્સ્યે પૂછે છે કે શું સુધારાનું કાર્ય બધું થઈ રહ્યું, શું અન્તિમ વસ્તુ પ્રાપ્ત થઈ ચૂકી છે ? સુધારાના ઇતિહાસ જે જે વિષયા સમુપસ્થિત કરે છે તેમાં સૌથી ચઢીઆતા આ બાબતને વિષય છે. એ વિષયની સ્થિતિ ને એની પ્રૌઢતા દર્શાવી હું કૃતકૃત્ય થાઉં છું.
જે બધું કહ્યું તે પરથી એટલું દેખીતું છે કે સુધારાને ઇતિહાસ એ જુદી જુદી રીતેાએ ભર્ણવી શકાય, એ જુદી જુદી ખાખતાથી શરૂ કરી શકાય, તે બે જુદા જુદા દૃષ્ટિબિન્દુથી જોઈ શકાય. ઇતિહાસકર્તા મનુષ્યના આન્તર જીવનનું નિરીક્ષણ કરે, તેને અભ્યાસ કરી, તેમાં થએલા ફેરફારા વર્ણવે, ને તેને અન્તે સુધારાના ઇતિહાસ પણ પૂરા કરે; અથવા તા એ જુદી પદ્ધતિએ ચાલે. મનુષ્યના આન્તર જીવનના પટ ન ખેાલતાં એ તેનું માત્ર ખાદ્ય જીવન જુએ, મનુષ્યના વિચારશ, મનુષ્યની ભાવના, મનુષ્યનું નૈતિક જીવન ન તપાસતાં સામાજિક ખાખતા, સામાજિક બનાવા, ને સામાજિક ફેરફારાજ એ વર્ણવે. સુધારાના ઇતિહાસના આ એ ભાગ, સુધારાનાં આ એ ઇતિહાસા એક ખીજા સાથે ગાઢ સમ્બન્ધ ધરાવે છે; તેઓ એક બીજાના પ્રતિબિમ્બરૂપ છે, એક બીજાનાં છાયાસ્વરૂપ છે. છતાં તે બે જુદા પાડી શકાય તેવા છે; બન્ને વિષે વીગતવાર ને સ્પષ્ટતાથી વિવે ચન થાય તે હેતુથી ક્દાચ તેમને જુદા પાડવા જોઈએ પણ ખરા. હું જાતે તા મનુષ્યના આન્તર જીવનસમ્બન્ધી સુધારાના ઇતિહાસના તમારી સાથે અભ્યાસ કરવા નથી માગતા; હું તે ખાલ બનાવા, દૃષ્ટિગાચર થતી તે સમાજને લગતી બાબતા વિષે વિવેચન કરીશ. સુધારાની બધી ખાખતા તમારા
