________________
બુદ્ધિસ્વાતંત્ર્ય.
મુજબ, જનસમૂહના માત્ર ન્હાના ભાગેજ હાથ ધરી હતી. આમવ તા જ્યાં જુએ ત્યાં અત્યંત વ્હેમી માલુમ પડતા. દેવાની કૃપા પરજ તેમનાં શહેરાની હસ્તી અને સહિસલામતી અવલખિત હતાં એમ લેાકેા માનતા. સામાન્ય જનતામાં જડ ધાલી બેઠેલા આ (ધાર્મિક) મૂગ્રાહાને ધેાકેા પહેાંચે એવા વિચારાને પ્રચાર થાય તે નવીન તક સિદ્ધાંતના પ્રવકને જીલમના ભાગ થવું પડે એવી સદંતર ભીતિ રહેતી. આવું એથેન્સમાં બનેલુંયે ખરૂં. પાંચમી સદીના મધ્યમાં એથેન્સ થ્રીસનું અત્યંત બળવાન રાજ્ય બન્યું હતું તેમજ કલા અને સાહિત્યનાં ક્ષેત્રમાં ઉચ્ચ સ્થાન ભાગવતું. તે પૂર્ણ પ્રજા સત્તાક રાજ્ય હતું. રાજકીય ચર્ચા ત્યાં છૂટથી થતી હતી. આ સમયે એથેન્સના રાજ્યના સુકાની પેરિકિલસ નામના રાજનીતિનિપુણ પુરૂષ હતા. તે જાતે (free-thinker) નવીન વિચારનેા હતેા અથવા તેના સમયના એકે એક વ્યુત્ક્રાંતિકારક વિચારથી તે સુપરિચિત હતા એમ કહીએ તે પણ ચાલે. આયાનીઆથી એથેન્સમાં ઉપદેશ કવા આવેલા એનેકસેગેારાસ (Anaxagoras) નામના તત્ત્વજ્ઞાની સાથે તેને ખાસ ધરાએા હતા. લૌકિક દેવા સંબંધમાં એનેકસેગેારાસ નર્યાં નાસ્તિક હતા. રાજદ્વારી બાબતેમાં પેરિલિસ સામે મતભેદ ધરાવનારા તેના શત્રુએએ એનેકસેગારાસ પર હુમલેા કરી પેરકલસને પરાક્ષ રીતે ધા કર્યાં. એ વિરાધીઓએ દેવનિંદાને લગતા એક કાયદા રજી કરી, પસાર કર્યાં. આ કાયદાની રૂએ નાસ્તિકા તેમજ સ્વર્ગ સંબંધી સિદ્ધાંતા શીખવનાર વ્યકિતઓ પર કામ ચલાવી શકાતું. એનેકસેગેારાસ તે એવા જ ઉપદેશ કરતા કે દેવા માત્ર કલ્પિત છે અને સામાન્ય એથેનીઅન જે ને સવાર સાંજ પૂજતા તે સૂર્ય ખળતી કાઈ ધાતુના માટેા ગાળાજ છે. આથી તેના પર દેવનિંદક હાવાને આરેાપ પુરવાર કરવા એ ઘણું સહેલું હતું. પેરિકિલસની લાગવગને લીધે એનેકસેગારાસ મૃત્યુના મુખમાંથી ઉગાઁ. પણ તેને ભારે દંડ થયા હતા અને એથેન્સ છેાડી લેમ્પેસેકયુસ
२०
