________________
૧૯૮
બુદ્ધિવાદને વિકાસ
લીધે વિરે દૃષ્ટિગોચર થાય છે, અથવા તે એ દષ્ટિગોચર થતા વિરેની પછાડી સયુક્તિક અને ડહાપણભરી ગૂઢ યોજના છે, અથવા તે એ વિધયુક્ત કથાના લેખકો અંશતઃ દેવી શક્તિસંપન્ન હવાથી એ વિરેને ભાસ થાય છે, એમ કહી શકાય નહિ. પ્રાચીન મતાવલંબીઓ ચમત્કારી બનાવ સંબંધી નજરે જોનારાને પુરા હોવાથી તે સાચા છે એવી જે સમર્થ દલીલ રજૂ કરે છે તે દલીલ, પ્રમાણ બહુ આધારભૂત વસ્તુ નથી, પ્રમાણ તે આંધળા ભમીયા જેવું હોઈ સાચું માર્ગદર્શન કરાવી શકે નહિ, અન્યના પ્રમાણમાં માનનારો પોતાની બુદ્ધિના ચક્ષુથી ભૂતાર્થનું સત્ય તપાસતે નથી. અને સ્થાયી વ્યવસ્થામાં માનવા માટે આપણી પાસે જે કારણે છે તેમની તથા બુદ્ધિની સામે પ્રમાણનું કશું ચાલે એમ નથી એ ઉત્તરથી ઉડી જાય છે. એમ દલીલ કરવામાં આવી છે કે ૩૯ ધર્મસિદ્ધાંત અનુસાર માણસની વાચાથી બોલતા ગધેડાની, ખડક જેવા ઘટ્ટ રાશિપે થંભેલા પાણીની, તથા ડાકણ વગેરે પિશાચ યોનિના અનેક જીવોની વાર્તાઓને દંતકથા, કવિતા કે માત્ર બોધ આપવાના હેતુથી લખાયેલી કલ્પિત સુવાર્તા માનવાથી અને સંબંધના નિયમની વાસ્તવિકતાને તેમજ શેતાન તરીકે વર્ણવવામાં આવતું. પાત્ર કલ્પિત છે કે એવું કઈ દેહધારી હતું તેને આપણી બુદ્ધિ મુજબ નિર્ણય કરવાની છૂટ છે. એ બધાને આપણે ઈચ્છા વિરુદ્ધ પણ ઐતિહાસિક અને સાચા માનવાને એ ૩૯ સિદ્ધાંતના એઠા નીચે દુરાગ્રહ કરાતો નથી. “ઇસુના સાત શત્રુઓ'ની ઉપમા પામેલા એ સાત જણાના હાથે લખાયેલા પુરતકને અંતરાય નીચેના વાક્યમાં કદાચ સારી રીતે સ્કુટ કરવામાં આવ્યો છે. “ખુદ ખ્રિસ્તી ધર્મને ઉર્દૂભવ સંભવયુક્ત પ્રમાણ પર આધાર રાખે છે એવું જે કઈ પિતાના અંતર્તાનથી પામી જાય તો તે ખ્રિસ્તી ધર્મની ઉત્પત્તિને લગતા ઘણા ગુંચવણીયા પ્રશ્નની ગરબડમાંથી ઉગરી જાય; કારણ કે અતિહાસિક હકીકત તરીકે જે વર્ણનનું સત્યાસત્ય શંકાસ્પદ કારણથી
