________________
વિચારસ્વાતંત્ર્યને
વાની છૂટ,-એ સંજાયેલું છે. આ પુસ્તક પ્રકટનના કાર્યની સ્વતંત્રતા કેટલાક લોકે ઘણા ઉત્સાહ અને ઘંઘાટથી વખાણે છે, છતાં એ સ્વતંત્રતા એવી વિનાશક અને દુષ્ટ છે કે એને આપણને જેટલો કંટાળો છૂટે તેટલો ઓછો.” ૧૯ મી સદીમાં પ્રસરેલા ઉદારમત પ્રત્યેના લોકોના વલણ વિરુદ્ધ કેવળ ૧૬ મા ગ્રેગરીએ જ વિરોધવચન ઉચ્ચારેલાં એવું નથી. એના પછી માત્ર એક પેઢી જેટલાં અંતરે ૯ મા પિઅસે એવા જ પ્રકારનું જાહેરનામું–ચાલુ જમાનાના ભ્રાંતિમય વિચારેનું ટિપ્પણ–૧૮૬૪ માં પ્રકટ કરી, જગતને જરા ભડકાવ્યું હતું. આમ ૧૯ મી સદીમાં પ્રસરેલા ઉદારમત સામે રેમન ધર્માચાર્યોને તીવ્ર વિરોધ હતે. એ ઉદારમતના પ્રચારને લીધે રોમનચર્ચા જોખમમાં આવી પડ્યું હતું. પણ, આધુનિક સંસ્કૃતિના આગળ પડતા વિચારે તથા ચર્ચાના સિદ્ધાંત વચ્ચે મૌલિક તફાવત હતો છતાં પોપની ગાદી Papacy હજુ માનપૂર્વક અને સબળ રીતે ટકી રહી છે –અને તે પણ જે સ્થળેએ પાપોએ તિરસ્કારેલા વિચારેનું ઘણું પ્રાબલ્ય છે અને જ્યાં એ વિચારે છવન વ્યવહાર માટે આવસ્યક લેખાયા છે તે સ્થળોએ જ-એ ખાસ બેંધવા જેવી બીના છે.
૧૫ મી સદીમાં પ્રવર્તતી મતૈિક્તાની પરિપાટિથી ૧૯ મા શતકમાં નિયમ૫ બનેલી (મત) સ્વાતંત્ર્યની પરિપાટિ સુધી પશ્ચિમની પ્રજાઓએ જે પ્રગતિ કરી તે ઘણું મંદ, દર્દભરી, અયુક્તિક અને અસ્થિર હતી. આ પ્રગતિ થવામાં રાજદ્વારી જરૂરીઆતે કારણભૂત છે. મતૈક્તા કરતાં મતસ્વાતંત્ર્યની શ્રેષ્ઠતાની ઉંડી પ્રતીતિ થવાને કારણે ભાગ્યે જ એ પ્રગતિ થઈ હશે. કાયદાની દૃષ્ટિએ જોતાં “જ્યરિસ્ડિક્ષન’ પદ્ધતિ અને (રાષ્ટ્ર અને ચર્ચાને નખાં કરવાની) પૃથકકરણ પદ્ધતિ એ બે દ્વારા ધર્મસ્વાતંત્ર્ય પ્રાપ્ત થયું છે એ આપણે જોયું. પણ કાયદાની દૃષ્ટિએ જે કૃત્ય ગુન્હ ગણતું ન હોય તેને વ્યવહારની રીતે સમાજ ગુન્હ લેખે, અને કાયદાની છૂટ હોય છતાં સમાજ અમુક વ્યક્તિને તેના અમુક કાર્ય માટે કનડગત કરે તે
