________________
પ્રમતાંતરક્ષમાને.
adva બીજ
વિચારસ્વાતંત્ર્યને ઇતિહાસ.
૧૧૫ આમાં-રાજકીય લાભ પ્રાપ્ત કરવાના વિચારથી મતાંતરક્ષમાને. પ્રચાર વૃદ્ધિગત થતે ગયે અને બીજાં બધાં સ્થળોની માફક અહિં પણ Theoretical advocates પ્રયોગ શૂન્ય સિદ્ધાંતની હિમાયત કરનારાઓની પ્રજાજને પર મેટી અસર થઈ પણ પ્રસ્તુત વિષયમાં જર્મનીની નીતિ કાન્સ અને ઈગ્લેંડની નીતિથી છેક વિલક્ષણ હતી. ઈગ્લેંડે અને કાજો નૈતિક અને બૌદ્ધિક કારણે સર મતસ્વાતંત્ર્ય માટે પોકાર ઉઠાવે ત્યારે જર્મનીએ કાયદાની દષ્ટિએ મતસ્વાતંત્રની હિમાયત કરેલી. જર્મનીના મતસ્વાતંત્ર્યવાદીઓ ધર્મસ્વાતંત્ર્યના પ્રશ્નને કાયદાને પ્રશ્ન લેખતા અને તેથી તેઓ એ પ્રશ્નની ચર્ચા રાજ્ય અને ધર્મસંસ્થા વચ્ચેના કાયદાને લગતા સંબંધની દૃષ્ટિએ જ કરતા. ચિરકાળ પૂર્વે ૧૩ મા સૈકામાં મશહુર થયેલાપિડુઆના માર્સિલિએસ નામના અપૂર્વ ઇટાલિઅન વિચારકે આ પ્રશ્રને આવીજ દષ્ટિએ વિચારે. ચર્ચાને પશુબળ વાપરવાને કશે જ અધિકાર નથી એવું એ પ્રતિપાદન કરતા અને કહે કે અધિકારીઓ પાખંડીઓને કોઈ ધર્મસિદ્ધાંત અથવા દેવી ફરમાનના ઈન્કાર ખાતર નહિ, પરંતુ જે રાજ્ય પિતાના પ્રદેશમાંથી પાખંડીઓને દૂર કરતું તે રાજ્યના કાયદાને ભંગ કરવાના ગુન્હાને લીધેજ શિક્ષા કરતા હતા.
Thomasius ટોમેસિઅસને ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યનું મૂળ કાયદાની યથાર્થ સમજમાં રહેલું છે એ સિદ્ધાંતના અગ્રગણ્ય પ્રતિપાદક તરીકે ગણી શકાય. ૧૬૯૩ થી’ ૯૭ સુધી નિયમિત રીતે અનેક પત્રિકાઓ દ્વારા તેણે જાહેર કર્યું કે રાજકર્તા જેને એકલાને જ નિગ્રહ કરવાની સત્તા છે તેને આધ્યાત્મિક બાબતમાં માથું મારવાનો હક નથી; તેમ જે ધર્મગુરુઓ પણ સાંસારિક વિગતેમાં માથું મારે અથવા તે ઉપદેશ કે શિક્ષણ સિવાયના કોઈ પણ માર્ગે પિતાના ધર્મની રક્ષા કરવા પ્રેરાય તે તેઓ પિતાની મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન કરે છે એમ સમજવું. પાખંડીઓને દમન કરવામાં રાજ્યાધિકારી પિતાની
