________________
સામાન્ય કર્તવ્યો
જ્યાં સુધી વર્ણવ્યવસ્થા યથાર્થ રૂપમાં હતી, ત્યાં સુધી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર એ ચાર વર્ણોના કર્તવ્યનિર્દેશમાં આખાયે રાષ્ટ્રીય ધર્મને સમાવેશ થઈ જતું. આજે જાતિ, સમાજ એવાએવા અનેક વિભાગ અને પેટાવિભાગે પડી ગયા છે. વળી જાતિમાં જન્મેલા છે તે જાતિના કર્તવ્યાનુસાર કર્તવ્ય કરે તેવી સ્થિતિ રહી નથી. આ વ્યવસ્થા તૂટી જવાથી કર્તવ્ય ક્ષેત્રો પણ સ્વાભાવિક રીતે વધુ પ્રમાણમાં થઈ ગયાં છે. આ ઈષ્ટ છે કે અનિષ્ટ તેનો અહીં પ્રશ્ન નથી, કારણ કે કોઈ પણ ધોરણે કાળપરિવર્તનની સાથે ન બદલાતાં કાયમ રહે તેવું બની શકતું નથી. પૂર્વકાળમાં પણ ઘણીવાર વ્યવસ્થાઓમાં પરિવર્તન થયાં છે. એટલે આજે જાતિગત કર્મ કરવાનો આગ્રહ રાખવો એ જરાયે ઇષ્ટ નથી અને શક્ય પણ નથી. પ્રથમ આપણે જે રીતે આખા કુટુમ્બનાં પરસ્પરનાં વ્યક્તિગત કર્તવ્યો વિચારી ગયા છીએ, તે જ રીતે અહીં ધંધાદારીને અંગે વ્યક્તિગત કર્તવ્યો વિચારવાની પણ આવશ્યકતા રહે છે. કૃષિકાર
માનવસમાજને સૌથી પહેલાં અન્નની આવશ્યકતા રહે છે. કારણ કે જીવનનાં ત્રણ આવશ્યક તત્વો પૈકી હવા અને જળ તે
