________________
એક અનુશીલન
દ્રવ્ય અને ગુણેમાં ફેરફાર કરવાને વિકલ્પ ન આવતાં પર્યાયમાં ફેરફાર કરવાને વિકલ્પ કેમ આવે છે? એનું સહજ મને વૈજ્ઞાનિક કારણ છે. જ્યાં ફેરફાર કરવાને અવકાશ દેખાય છે, ત્યાં જ ફેરફાર કરવાનો વિકલ્પ આવે છે જ્યાં અવકાશ દેખાતે નથી, ત્યાં કાંઈ કરવાનો વિકલ્પ પણ ઊઠત નથી.
જેમ કે આપણે કેઈ ગેરકાયદેસર કાર્ય કરાવવા ઇચ્છીએ છીએ, અને તે કરવાનું અનેક સરકારી કર્મચારીઓના હાથમાં છે, જે કર્મચારી ઉપર આપણને એ વિશ્વાસ હોય કે આ યક્તિ) કેઈ પણ મૂલ્ય ગેરકાયદેસર કાર્ય નહિ કરે, તે આપણે તેને તે કરવાનું કહેતા પણ નથી; પણ જે કર્મચારીને વિષયમાં આપણે એમ સમજીએ છીએ કે આની પાસે શામ-દામ-દંડ-ભેદથી કામ કરાવી શકાય છે, તેની પાસે જ હરેક પ્રકારે કાર્ય કરાવવાને યત્ન કરીએ છીએ.
તેવી જ રીતે દ્રવ્ય અને ગુણની અચળતા ઘણું કરીને બધાના ખ્યાલમાં સહજ રીતે આવી જાય છે, તેથી તેમનામાં ફેરફાર કરવાની બુદ્ધિ થતી નથી, પરંતુ પર્યાયની અચળતા સહેજે ખ્યાલમાં નથી આવતી-એ જ કારણે તેમાં ફેરફાર કરવાની બુદ્ધિ રહ્યા કરે છે. ક્રમબદ્ધપર્યાયની સાચી સમજણ વિના પર્યાની અચળતા ખ્યાલમાં આવતી નથી અને તેમનામાં ફેરફાર કરવાની બુદ્ધિ રહ્યા જ કરે છે.
પર્યાયમાં ફેરફાર કરવાની મિથ્યા બુદ્ધિ જ અજ્ઞાન છે, કર્તવાદ છે. આ જ કર્તાવાદી અજ્ઞાનને નિષેધ સમયસારના કર્તા-કર્મ અધિકાર અને સર્વવિશુદ્ધજ્ઞાન અધિકારમાં પૂરી શક્તિથી કરવામાં આવ્યું છે. જેનદર્શનના અકર્તાવાદને એ જ મર્મ છે.
જૈનદર્શનને અકર્તાવાદ માત્ર ત્યાં સુધી જ સીમિત નથી કે કઈ તથાકથિત ઈશ્વર જગતને કર્તા નથી. અકર્તાવાદને વ્યાપક અર્થ એ છે કે કોઈ પણ દ્રવ્ય કેઈ અન્ય દ્રવ્યનું કર્તા-હર્તા-ધર્તા નથી. ત્યાં સુધી કે પિતાની પણ કમનિશ્ચિત પર્યાયોમાં તે કઈ પ્રકારને ફેરફાર કરી શકતું નથી. જો કે દ્રવ્ય પિતાની પર્યાયે
